Çölde ve Fırat’ta gezi: Tedmür, Rakka, Deyrizor

Suriye’nin doğusu batısı gibi gezilmiyor. Batıda duraklar birbirine bir saat uzaklıkta ve her şehirde otel var; doğuda iki durak arasında yüz kilometre bozkır, arada akaryakıt ve su yok, konaklama seçeneği ay ay değişiyor. Bu sayfa o farkı planlamak için. Duraklar bu sitede kayıtlı yerler; hiçbiri süslenmiyor ve hiçbiri gizlenmiyor.

Bu hat neyi varsayıyor

Şoförlü araç ve bölgeyi bilen bir sürücü. Kalıntıların çoğu tabelasız, bazıları en yakın kasabadan onlarca kilometre uzakta. İkinci varsayım gündüz: şehirlerarası yolda gece sürülmüyor ve dönüş hava kararmadan planlanıyor. Üçüncüsü mevsim — mart–mayıs ile ekim–kasım arası tek makul aralık, çünkü yaz ortası kırsalda gezilecek gibi değil ve alanların hiçbirinde gölge yok.

Tedmür: hattın batı ucu

Şam’dan 250 kilometre, çölden geçiliyor. Gidiş dönüş bir güne zor sığıyor, o yüzden Tedmür kendi gününü istiyor. Sütunlu cadde, Roma tiyatrosu ve mezar kuleleri için bir tam gün yetiyor; sıralamayı mesafe değil çölün ışığı belirliyor ve öğle saati boş geçiyor. İkinci bir gün varsa program değişiyor: vahayı var eden kaynak, ordu karargâhı, mezar vadisi ve bozkırdaki Emevî kasrı — iki gün ve 245 kilometre.

Çöl kasırları: iki Kasr el-Hayr

İkisi ikiz ve ikisi de Emevî halifesi Hişam’ın eseri. Kasr el-Hayr eş-Şarki Tedmür’ün 115 kilometre kuzeydoğusunda: iki büyük dörtgen avlu, süs kuleleri, hamam ve kilometrelerce uzaktan gelen su kanalı. Yol bozkırdan geçiyor, arada akaryakıt ve su yok; dolu depoyla çık.

Kasr el-Hayr el-Garbi ters yönde, Tedmür’ün 75 kilometre güneybatısında. Buranın tuhaflığı şu: sarayın cephesi yerinde değil, Şam’daki Ulusal Müze’nin kapısı olarak yeniden kurulmuş. Yani Şam’da müzeye girdiysen bu yapıyı zaten gördün. Yerinde kalan su haznesi, hamam ve han ile kerpiç duvarların taş temel izleri. Alan işaretsiz, yolu bilen bir sürücü gerekiyor.

Rakka: yarım gün, iki gün değil

Rakka’yı çok günlük bir durak diye kurma. Abbasî surunun içinde ayakta kalan dört yapı tek bir sabaha sığıyor ve aralarındaki yürüyüş 2500 metreyi bulmuyor: Bab Bağdad, Kasr el-Benat’ın tonozlu salonları, Ulu Cami’den kalan tuğla minare ve müze. Sabah git, tuğla o saatte kırmızıya çalıyor.

Şehri kendi başına bir hedef değil, Fırat hattının ortasındaki durak olarak gör: Halep’ten 200 kilometre ve dört saatten uzun, Deyrizor’a 190 kilometre. Şehrin savaştan ne halde çıktığı kendi sayfasında yazıyor ve burada tekrar edilmiyor; plan açısından önemli olan şu — enkaz duruyor, patlamamış mühimmat bildirilen bir risk ve konaklama savaş öncesindeki gibi değil.

Deyrizor ve Fırat boyunca güneye

Deyrizor Şam’dan 450 kilometre ve doğu Suriye’nin en büyük şehri. İki gün istiyor ve ikisi farklı işler. Birinci gün şehir: sabah müze — Mari’nin çivi yazılı tabletlerinin çoğu ve Zimri-Lim sarayının duvar resimli cephesinin birebir kopyası orada — öğleden sonra kıyı ve asma köprüden kalan dört taşıyıcı ayak.

İkinci gün güneydoğuya. Dura Europos şehrin 95 kilometre uzağında, Fırat’ın üstünde 90 metrelik bir yarın üstünde: sinagog, bilinen en erken ev kiliselerinden biri ve bir Mitras tapınağı aynı şehirden çıktı. Mari 125 kilometrede; ikisi aynı yol üstünde ve aralarında 30 kilometre var, yani tek güne bağlanıyor. Sıralama önemli: önce müze, sonra höyük. Kerpiç kesitler müzeyi görmemiş göze bir şey anlatmıyor. Her iki alan da 2011 sonrasında kaçak kazıya uğradı ve zemin delik deşik; patika dışına çıkma, çukur kenarlarına yaklaşma.

Halabiye: ters yönde, ayrı yarım gün

Halabiye Deyrizor’un 57 kilometre kuzeybatısında, yani Dura ile Mari’nin tam tersi yönde. Aynı güne sıkıştırma. Fırat’ın bazalt çıkıntılar arasında daraldığı boğazı tutan sur kenti burası: kuzey ve güney surları büyük ölçüde sağlam, sur bedenine gömülü praetorium ayakta. Alanı gezmek iki saat, kaleye çıkmak yarım saat daha. Akşamüstü git, batı köşesindeki tepe gün batımında nehre karşı duruyor.

Su, yakıt, konaklama

Üçü de kendi hesabına. Su ve şapka her durakta yanında olmalı, çünkü hiçbirinde satan yok ve hiçbirinde gölge yok. Yakıtı kasabadan çıkarken tam doldur; bozkır kollarında istasyon yok ve olanın deposu boş olabiliyor. Konaklama doğuda savaş öncesindeki gibi değil ve seçenekler ay ay değişiyor: yerini önceden ayarla, nakit taşı, gelmeden telefonla açık olduğunu teyit et. Kazı alanlarının yanında konaklama yok; Dura Europos ve Mari günübirlik gidilip dönülüyor.

Güvenlik ve izin: açık yazmak

Bu sayfa bu bölgenin ne olduğunu anlatıyor, bugün güvenli olduğunu söylemiyor. Resmî seyahat uyarıları Suriye’nin tamamı için en yüksek seviyede duruyor ve kuzeydoğu bu uyarılarda ayrıca anılıyor. Kırsalda saldırı bildiriliyor, patlamamış mühimmat ve el yapımı düzenek bildirilen bir risk. Kazı alanlarında bekçi ve giriş izni durumu değişken; alanın o günkü hâlini yerelden sor, uzaktan okunan haber bunu vermiyor. Kontrol noktasında fotoğraf çekme, pasaportunu elinin altında tut, gece şehirlerarası yola çıkma. Karar senin, sigortanın ve konsolosluğunun.