Suriye’de demiryolu mirası: Hicaz hattı ve Bağdat demiryolu

Suriye’de demiryolu bir ulaşım seçeneği değil, bir miras. Ülkeyi bir arada tutan hatların çoğu yüz yıl önce çekildi, yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreğinde durdu ve bir bölümü yeniden açılmaya çalışılıyor. Bu sayfa neyin ne zaman kurulduğunu ve gezginin bugün gerçekte neyi görebileceğini ayırıyor.

Üç ayrı ağ, iki ayrı ray genişliği

Bu ülkede tek bir demiryolu yok, birbirine tam oturmayan üç ağ var. Birincisi güneydeki dar hat: Hicaz demiryolu ve kolları, ray genişliği 1050 milimetre. İkincisi Şam’ı Beyrut’a ve kuzeye bağlayan hat; Şam ile Beyrut arası 1895’te açıldı ve dağı aşan bölümü dişli rayla çalışıyordu. Üçüncüsü kuzeydeki Bağdat demiryolu, geniş ray.

Ray genişliğinin farklı olması teknik bir ayrıntı değil, ülkenin biçimini belirleyen şey. Güneyin dar hattıyla kuzeyin geniş hattı aynı vagonu taşıyamıyor; yük ve yolcu aktarma yapmak zorunda kalıyor. Bugün konuşulan koridor projelerinin çözmek zorunda olduğu ilk sorun bu.

Hicaz hattı: hac yolunun rayı

Hat 1900’de Sultan İkinci Abdülhamid’in emriyle başladı ve hacıyı deveden trene bindirmek için kuruldu. Şam ile Deraa arası 1903’te bitti; 1908’de ray Medine’ye ulaştı. Bir yıl önce, 1902’de Deraa’dan batıya, Hayfa limanına inen kol açılmıştı — yani Havran’ın ortasındaki Deraa hem hac yolunun hem denizin düğümü oldu.

Şam’da hattın ilk bölümü 1907’de işletmeye açıldı ve bugün Hicaz Meydanı’nda gördüğün yolcu binası 1913’te tamamlandı. Medine’ye giden hat 1917’den beri işlemiyor. Yani bu hattın çalıştığı süre, kurulması için harcanan emeğe göre kısa kaldı.

Şam’da iki gar: biri vitrin, biri atölye

Şam’ın demiryolu ikiye ayrılıyor ve gezgin çoğu zaman yalnızca yarısını görüyor. Merce Meydanı’nın yanındaki Hicaz Garı vitrindi: oyma ahşap tavan, renkli cam ve şehrin ortasında duran bir cephe. Peronları kapalı, bilet gişesi ve tabelaları yerinde duruyor.

Asıl iş şehrin güneyinde, Kadem’de yapılıyordu. Koyu bazalt cephe, alınlığın altında Osmanlı Türkçesiyle yazılmış bir levha, arkada atölyeler ve eski vagonlar. Bina 2013’teki çatışmalarda ağır hasar gördü. Tesis işletme alanı sayıldığı için içeri giriş izne bağlı; dışarıdan bakmak serbest.

Bağdat demiryolu ve Halep Garı

Kuzeydeki hat bambaşka bir projenin parçası: Berlin’den Bağdat’a uzanacak hat. Halep’in garı bu proje kapsamında 1912’de Alman mühendislerce yapıldı ve şehirde hâlâ Bağdat Garı deniyor. Binadan kalkan ilk sefer Fırat kıyısındaki Cerablus’a gitti.

Bu hat sınırların çizilmesiyle iki kez el değiştirdi ve bir dönem Türkiye ile Suriye arasında ray boyunca bölündü. Halep’in Türkiye’ye ve oradan Avrupa’ya bağlanan kolu Meydan Ekbes’ten çıkıyordu; şehrin uzun süre kendini Akdeniz’den çok Anadolu’ya yakın hissetmesinin bir sebebi de bu ray.

Barada Vadisi hattı ve Serğaya

Şam’dan batıya, Barada Vadisi’ni izleyerek Zebedani’ye çıkan bir hat daha vardı: Rabve, Dümmer, Hame, Ayn Hadra, Vadi Barada, Zebedani ve Serğaya. Yirminci yüzyıl boyunca Şamlıların yaz aylarında yaylaya çıkmak için bindiği tren buydu ve hat, Beyrut’tan Bekaa’daki Rayak üzerinden gelen dar hatla birleşiyordu.

Serğaya’da hattın ucunda lokomotifi geri çevirmek için bir döner platform vardı; kolun ucundan üç kişi iterek çeviriyordu. Bugün bu hatta düzenli sefer yok. Zebedani ve Serğaya’ya araçla gidiliyor ve rayın bugünkü durumunu kasabada sormak gerekiyor.

Bugün tren işliyor mu

Kısa cevap: az ve teyide muhtaç. 2011 öncesinde Halep’ten Şam’a, Lazkiye’ye, Hama’ya, Humus’a, Kamışlı’ya ve Deyrizor’a günlük seferler kalkıyordu. Trafik 2012’de durdu. Halep’te sınırlı seferler 2017 ocağında yeniden başladı ve Halep’ten Hama ile Şam’a seferler 2025 ağustosunda açıldı.

Bunun gezgine anlamı sınırlı. Sefer saatleri güvenilir biçimde yayımlanmıyor, hat kapanıp açılıyor ve programını trene dayamak riskli. Hattı canlandırma girişimleri hızlandı — 2025 eylülünde Ürdün’den Suriye üzerinden Türkiye’ye uzanan eksik bölüm için, 2026 haziranında Körfez’i Avrupa’ya bağlayacak koridor için anlaşmalar açıklandı. Hiçbiri henüz düzenli bir yolcu ağı kurmuş değil.

Gezgin için: neye bakılır, ne sorulur

Bir gara bakarken üç şey işe yarıyor. Birincisi kitabe ve levha: Kadem’in alınlığındaki yazı, hattın Osmanlı dönemine ait az sayıda okunabilir izinden biri. İkincisi ray genişliği — iki rayın arasını gözle kestirmek, hangi ağa baktığını söylüyor. Üçüncüsü hattın şehirle ilişkisi: Deraa’da ray doğrudan çarşı sokağının içinden geçiyor.

İki de kural var. Demiryolu tesisleri Suriye’de çoğu zaman resmî alan sayılıyor, yani görevliyle konuşmadan içeri girilmiyor. Ve fotoğraf çekmeden önce sorulur; bu bölgede ziyaretçinin başını en çok ağrıtan şey fotoğraf.