Suriye’de dinî topluluklar: kim nerede

Suriye’de bir sokakta cami, kilise ve bir başka cemaatin toplanma yeri birbirini görecek kadar yakın durabiliyor. Gezgin bunu fark ediyor ama kimin nerede olduğunu çoğu zaman bilmiyor. Bu sayfa o haritayı çıkarıyor: hangi topluluk nerede yoğun, hangi yapıları var, gördüğün şeyi nasıl yerine oturtursun.

Bir uyarı baştan. Rakamların hepsi savaş öncesi tahminlere dayanıyor ve nüfusun büyük bölümü 2011’den sonra yer değiştirdi. Oranları bugünkü bir sayım gibi değil, dokunun nasıl kurulduğunu gösteren bir çerçeve gibi oku. Ziyaret adabı ayrı bir sayfada; burada kim kimdir anlatılıyor.

Sünnî çoğunluk

Ülkenin en büyük topluluğu Sünnî Müslümanlar; savaş öncesi tahminlerde nüfusun yaklaşık yüzde 74’ü. Tek bir etnik grup değil: Arapça konuşanlar çoğunlukta, yanlarında Kürtler, Türkmenler ve Çerkesler var. Ondört ilin on birinde merkez şehir Sünnî çoğunluklu.

Hukukta iki mezhep yaygın: Şafiî ve Hanefî. Gezginin gördüğü büyük yapıların çoğu bu geleneğin içinden çıkıyor — Şam’ın Emevî Camii, Halep Ulu Camii, medreseler, hankahlar, Osmanlı külliyeleri. Ülkenin dört bir yanında Sünnî cemaat var; ayrı bir bölgesi yok, her yerde.

Alevîler

İkinci büyük topluluk. Tahminler nüfusun yaklaşık yüzde 11’ini veriyor ve yoğunlaştıkları yer Sahil Dağları: Lazkiye ile Tartus kırsalının batı yamacı, Humus ile Hama kırsalının doğu yamacı. Lazkiye ve Tartus illerinde çoğunluktalar.

Dağ sırasının eski adlarından biri bu topluluktan geliyor; o eski ad bugün rahatsız edici sayılıyor ve kullanılmıyor. Haritada ve konuşmada “Sahil Dağları” ya da “Cebel Ansariye” duyacaksın. İnanç ve ibadet büyük ölçüde cemaat içinde kalıyor; ziyarete açık bir yapı beklemek doğru değil. Masyaf’tan kuzeye çıkan yollarda köyler bu topluluğun.

Dürzîler

Nüfusun yaklaşık yüzde 3’ü. Ağırlık merkezi Süveyda ili ve çevresindeki bazalt yayla — adı zaten Cebel ed-Dürûz, yani Dürzî Dağı. Kuneytra, Şam kırsalı ve İdlib’de de topluluklar var.

İnanç İsmailî gelenekten çıkmış ama Dürzîlerin çoğu kendini Müslüman saymıyor; İslam’ın beş şartını kabul etmiyor ve ruh göçüne inanıyor. Halvet dediğin toplanma yerleri ziyarete kapalı, bu bir kabalık değil kuralın kendisi. Süveyda’da göreceğin şey daha çok bazalt mimarisi, taraçalı tarlalar ve şehir dokusu; Kanavat ile Şahba aynı gezinin içinde.

İsmailîler ve On İki İmamcılar

İsmailîler Suriye’de küçük ama coğrafyası çok belirgin bir topluluk. Merkezleri Hama iline bağlı Selemiye; Masyaf ile çevresi ve Tartus tarafında Kadmus ile Havabi vadisi de onların. Sitede gezdiğin Masyaf Kalesi ile Kalaat el-Kahf tam olarak bu ağın kaleleri.

On İki İmam geleneğine bağlı Şiîler daha da az. Şam’da Emevî Camii ile Seyyide Rukiyye’nin çevresindeki Amara mahallesinde ve Seyyide Zeyneb beldesinde yoğunlaşıyorlar. Bab es-Sagir Mezarlığı da bu ziyaret ağının parçası. Ziyaret mevsiminde bu üç nokta Suriye’nin en kalabalık dinî mekânları oluyor.

Hristiyan kiliseleri

2011 öncesinde Hristiyanlar nüfusun yüzde 5 ile 6’sı arasındaydı; 2022 tahminleri yüzde 2 dolayına iniyor. Tek bir kilise değil, bir kiliseler kümesi.

En kalabalığı Antakya Rum Ortodoks Kilisesi. Patriklik Şam’ın Hristiyan mahallesinde, Meryem Ana Katedrali’nde; Ezra’daki Aziz Corcis Kilisesi de bu cemaatin ve 515’ten beri kapısı kapanmadı. Süryani Ortodokslar ikinci büyük grup — Humus’taki Ümmü’z-Zünnar onların kilisesi. Ermeni Apostolik ve Ermeni Katolik cemaatler Halep’te yoğun; Midan mahallesi ve Kutsal Üçleme Kilisesi oradan. Melkitler, yani Rum Katolikler, 1724’te Antakya Rum Ortodoks patrikliğindeki bir bölünmeyle ayrıldı ve bugün ayrı bir kilise. Keldanîler ile Doğu Süryani geleneğine bağlı cemaatler daha çok kuzeydoğuda, Cezire tarafında.

Manastırlar ayrı bir katman: Saydnaya, Deyr Mar Musa, Malula. Malula’da Batı Aramîcesi hâlâ konuşuluyor — iki komşu köyle birlikte dünyada bu dilin kaldığı son yer.

Yezidîler ve giden cemaatler

Yezidîler Cezire ile Afrin çevresinde yaşıyor; tahminler geniş bir aralıkta oynuyor. Din dıştan evliliğe kapalı, yani topluluk kendi içinde kalıyor. Bu iki bölge sitenin kapsadığı şehirlerin dışında; gezgin yolu üzerinde bir Yezidî köyüne muhtemelen rastlamayacak.

Yahudi cemaati başka bir hikâye. Şam ve Halep’te yüzyıllar boyunca vardı; 2020’de ülkede bilinen Yahudi kalmamıştı. Sinagog yapıları duruyor, cemaat gitti. Bunu yazmak ağıt değil, sayfanın dürüst olması.

Gezginin işi

Bir yapıya bakarken üç şey ipucu veriyor. Kubbe ve minare oranı, haçın biçimi, yazının dili: Rum Ortodoks kiliselerinde Yunanca ve Arapça yan yana çıkıyor, Süryani kiliselerinde Süryanice yazı görünüyor, Ermeni kiliselerinde Ermeni harfleri. Mahalle adı da söylüyor — Bab Tuma, Bustan ed-Divan, Midan, Cdeyde hepsi Hristiyan mahalleleri.

Bir şey sorma: kimseye mezhebi sorulmuyor. Anlatmak isteyen zaten anlatıyor. Ziyaretin nasıl yapılacağı, hangi yapının açık olduğu ve bağışın nasıl bırakılacağı bu sitede ayrı bir sayfada duruyor.