Dönüş ve yeniden inşa: rakamlarla

Suriye’de gezen herkes aynı manzarayı görüyor: onarılmış bir cephenin yanında boş duran bir bina, yeni açılmış bir dükkânın yanında kapalı bir kepenk, bir mahallede vinç, bir sonrakinde hiçbir şey. Bu sayfa o manzaranın arkasındaki süreci anlatıyor — kaç kişi döndü, ne kadar yıkıldı, onarım nerede duruyor.

Burada siyasi yorum yok. Rakamlar ve tarihler var, kaynak da açık: Birleşmiş Milletler kurumlarının yayımladığı sayılar ve saha değerlendirmeleri. Sayılar hızlı değişiyor; her birinin yanında hangi tarihe ait olduğu yazıyor.

Dönüş: rakamlar ve tarihler

2011’den bu yana yaklaşık 14 milyon insan yerinden edildi. Bunların bir kısmı ülke içinde taşındı, bir kısmı sınırı geçti.

Eylül 2025’te Birleşmiş Milletler, aralık 2024’ten beri yurt dışından yaklaşık bir milyon mültecinin ülkeye döndüğünü açıkladı. Temmuz 2026’da Suriye’ye resmî ziyaret yapan BM özel raportörü daha güncel bir tablo verdi: aralık 2024’ten bu yana ülke içinde yerinden edilmiş iki milyona yakın kişi ile yurt dışından bir milyon yedi yüz bin mülteci evine döndü. Aynı açıklamaya göre beş buçuk milyon kişi hâlâ ülke içinde yerinden edilmiş durumda ve on altı milyona yakın insan insani yardıma muhtaç.

Yani dönüş gerçek ve büyük; ama yerinden edilmiş nüfusun çoğu hâlâ evinde değil. İkisini birlikte okumak gerekiyor.

Yıkımın ölçüsü

Konut tarafı en ağır kısım. Çatışmanın sürdüğü illerde iki yüz binden fazla konut tamamen yıkıldı, altı yüz binden fazlası kısmen hasar gördü. Etkilenen konutların en büyük payı Halep’te — tek başına yüzde 64. Humus yüzde 16 ile ikinci sırada.

Bu oran gezginin gördüğü şeyi açıklıyor. Halep’te bir sokak ayakta, bir sonraki boş; Humus’ta eski şehrin bir bölümü onarılmış, çevresi değil. Hasar mahalle mahalle dağılmış, şehir şehir değil.

Enkaz

Yeniden inşanın ilk adımı bina yapmak değil, molozu kaldırmak. Enkazın altında patlamamış mühimmat, kırılmış altyapı ve çoğu yerde kayıp kişiler var; bu yüzden iş makineyle hızlı yapılamıyor ve bazı alanlar önce arama ekiplerini bekliyor.

2023’te Birleşmiş Milletler Genel Kurulu kayıp kişiler için bağımsız bir kurum kurdu. Kurum 75 binden fazla belge işledi ve çalışmasını sürdürüyor. Enkaz kaldırma takviminin neden yavaş olduğunu anlamak istiyorsan sebebin bir kısmı burada.

Elektrik, su ve altyapı

Elektrik üretimi santral hasarı ve yakıt kıtlığı yüzünden yaklaşık yüzde 40 düştü. Şebeke ayakta ama yeterli değil; hanelerin çoğu mahalle jeneratörüne abone ve son yıllarda dama çıkan güneş paneli sayısı arttı.

Su tarafında sorun kaynak değil şebeke: pompa elektriğe bağlı olduğu için kesinti su basıncını da düşürüyor. Bu sitede altyapının gezgin tarafındaki karşılığı ayrı bir sayfada anlatılıyor; burada yalnızca tablonun kendisi var.

Hangi şehirde ne aşamada

Tek bir cevap yok, çünkü aşama şehre değil mahalleye bağlı. Yine de kaba bir tablo çıkarılabiliyor.

Şam eski şehri büyük ölçüde ayakta ve çalışıyor; hasar daha çok doğu ve güney kenar mahallelerinde. Halep’te eski şehir ve çarşı onarım altında, dükkânlar bölüm bölüm geri açılıyor; kuzey ve doğu mahallelerinde boş bina hâlâ çok. Humus’ta eski şehir merkezinin bir kısmı onarıldı, çevresindeki mahalleler geride. Hama, Lazkiye ve Tartus savaş hasarını görece az aldı ve bugün en işler durumdaki şehirler. Tedmür’de kent ve kalıntı alanı ayrı sorunlar; ikisi de onarım bekliyor.

Kültürel miras

Onarımın en görünür kısmı miras yapılarında. Halep’in Medine Çarşısı bölüm bölüm açılıyor; İpek Hanı gibi tek yapılar onarılıp yeniden kullanıma girdi. Halep Ulu Camii’nde 2013’te yıkılan minarenin yeri avlunun kuzeybatı köşesinde duruyor ve çalışma sürüyor.

Bu iş yavaş ilerliyor çünkü pahalı ve çünkü doğru yapılması gerekiyor: taş aslına uygun kesiliyor, düşen parçalar numaralanıp yerine konuyor. Hızlı onarım burada iyi haber değil.

Paranın büyüklüğü

Temmuz 2026’daki BM açıklamasında yeniden inşa ihtiyacı 216 milyar dolar olarak veriliyor. Bu rakamın ne kadar büyük olduğunu anlamak için savaş öncesi bütçelerle karşılaştırmak yeterli: ülke bu ölçekte bir yatırımı kendi kaynağıyla karşılayamıyor.

Onarımın bugün ilerlediği yerler çoğunlukla küçük ölçekli: bir aile kendi evini, bir esnaf kendi dükkânını, bir vakıf bir camiyi. Gezginin sokakta gördüğü onarım büyük ölçüde bu — merkezden gelen değil, mahalleden çıkan.

Gezgin bunu bilirse ne değişir

Üç şey değişiyor. Birincisi, boş bir binayı görünce hikâyeyi tamamlamıyorsun; kimin nereye döndüğü ya da dönmediği tek bir cepheden okunmuyor. İkincisi, açık olan dükkânın açık olması bir başarı ve orada para bırakmak doğrudan işe yarıyor. Üçüncüsü, enkazı fotoğraf konusu yapmamak — bu sitede sorumlu gezi sayfasında ayrıca anlatılıyor.

Bir de şu: rakamlar altı ayda değişiyor. Bu sayfadaki her sayının yanında tarihi var; gitmeden önce güncelini kontrol et.