Suriye’nin höyükleri: toprak altındaki şehirler

Höyük bir tepe değil, üst üste binmiş şehirlerin toplamı. Kerpiç bina ömrünü doldurunca yıkılıp düzleniyor ve yenisi onun üstüne kuruluyor; bu binlerce yıl sürünce ova düzlüğünde yapay bir tepe çıkıyor. Suriye bu tepelerle dolu, çünkü tarım burada erken başladı ve aynı su kaynağının başında insan yüzlerce kuşak oturdu. Höyüğün üstünde ayakta duvar aramak yanlış beklenti: gördüğün şey kesit, plan ve toprak.

Nasıl okunur

Üç şeye bakılıyor. Birincisi kesit: kazının açtığı dik yüzde katmanlar üst üste görünüyor ve bazen bir olay doğrudan okunuyor — Tell Leilan’ın kesitinde hiç yerleşim izi taşımayan bir toprak bandı var. İkincisi biçim: Tell Beydar havadan bakınca hedef tahtasına benziyor, çünkü arkeologların Kranzhügel dediği tipten; ortada surlu dairesel bir tepe, çevresinde yine surlu dairesel bir aşağı kent, iç surun çapı 300, dış surunki 600 metre. Üçüncüsü yükseklik: tepeye çıkmadan plan görünmüyor, Tell Arbid’de tepe ovadan otuz metre kalkıyor.

Hangisinde ne bulundu

Ebla’yı ünlü yapan şey mimarisi değil, bir sarayın yanarken koruduğu arşiv: MÖ 3. binyıldan kalma binlerce çivi yazılı tablet. Mari de bir arşiv — Tell Hariri’den 25 bin kadar tablet çıktı ve MÖ 2. binyılın siyasî haritası büyük ölçüde onlardan biliniyor. Ugarit’te 1929’da bulunan tabletler otuz kadar işaretten oluşan bir yazı sistemi taşıyordu; alfabenin bilinen en eski örneklerinden biri o tepeden çıktı. Tell Brak kentleşmenin başladığı yerlerden biri ve bunu güneydeki Uruk’tan bağımsız yaptı. Tell Mozan Hurrilerin kutsal kenti Urkeş, Tell Halaf ise hem bütün bir tarih öncesi kültüre adını verdi hem de Aramî kenti Guzana’yı taşıyor.

Batı ve orta Suriye

Cezire’nin dışında da höyük var. Katna, Humus’un 18 kilometre kuzeydoğusunda ve Orta Tunç Çağı’nda 110 hektarı kaplıyordu; sarayının altından bugüne kadar açılmamış bir kral mezarı çıktı. Tel Nebi Mend, Humus’un güneybatısında, Asi kıyısında: burası Kadeş, Mısır ile Hititlerin MÖ 13. yüzyılda karşılaştığı yer, ve o karşılaşma tarihin bilinen ilk yazılı barış antlaşmasıyla bitti. Ugarit ise sahilde, Lazkiye’nin 11 kilometre kuzeyinde; kraliyet sarayının temelleri ayakta ve plan yerde okunuyor.

Ne beklenmez

İki şey. Birincisi buluntular: tabletlerin ve heykellerin çoğu müzelerde, höyükte değil. Halep, İdlib, Deyrizor ve Şam müzeleri bu tepelerden çıkan malzemeyi taşıyor; Tell Halaf’ın heykelleri Berlin’de bir yangında parçalandı ve parçalarından yeniden kuruldu. İkincisi alan: bazı höyüklerin üstünde bugünkü köy oturuyor. Terqa’nın üstünde Aşara köyü var, Tell Leilan’ın tepesinde de bir köy; oralarda gezilecek kapalı bir alan yok, ırmak kıyısından ya da yol kenarından kesite bakıyorsun.

Pratik

Höyüklerin çoğunda tabela yok ve toplu taşıma gitmiyor; şoförlü araç pratikte tek yol ve şoförün yeri bilmesi gerekiyor. Gölge de yok: yaz öğleni bu tepelerde geçirilmez, sabah ya da ikindi saatleri işe yarıyor. Kazı evi olan alanlarda alanın açık olup olmadığını gitmeden sormak gerekiyor. Bir höyük tek başına bir gün etmiyor; Cezire’de üç dört tanesi aynı güne bağlanabiliyor, çünkü aralarındaki mesafe kısa.