Kıyafet ve adab: neyi giy, nasıl davran

Suriye’de kıyafet bir yasak listesi değil, bir ölçü meselesi. Ölçü şu: omuz ve diz kapalı, kumaş bol. Ötesi mahalleye, güne ve girdiğin binaya göre değişiyor — ve o farkı görebilmek gezinin kendisini kolaylaştırıyor.

Ölçü tek cümlede

Omuz ve diz kapalı, kumaş bol, dekolte yok. Erkek için de geçerli: şort ve atlet sokakta yadırganıyor, camiye zaten alınmıyor. Kadın için başörtüsü sokakta gerekmiyor, camide gerekiyor. Yanına ince bir eşarp al; gün içinde hem cami için hem güneş için birkaç kez işe yarıyor.

Suriye tek tip değil

Ülkede Sünnî çoğunluğun yanında Şiî, Hristiyan, Dürzî ve Alevî cemaatler ve daha küçük topluluklar yaşıyor. Kürtler, Ermeniler ve Süryaniler ülkenin kendi halkları. Bu çeşitlilik sokakta da görünür: Şam’ın Bab Tuma tarafında ve yeni şehirde giyim rahat, İdlib’de ve kırsalda kapalı. Aynı şehrin iki mahallesi arasında ölçü değişiyor.

Pratik karşılığı basit. Kimseyi taklit etmen gerekmiyor; sokakta gördüğün ölçüyü bir kademe temkinli uygulaman yetiyor. Yabancı olduğun zaten belli ve kimse senden bir gruba ait olmanı beklemiyor. Beklenen tek şey dikkat.

Camide

Ayakkabı kapıda çıkarılıyor, içeri çorapla giriliyor. Kadın için saç örtülü ve kollar kapalı; Emevî Camii gibi ziyaretçi alan yerlerde girişte pelerin veriliyor. Erkek uzun pantolon giyiyor. İçeride namaz kılanın önünden geçme, secdedeki birini çerçeveye alma.

Namaz vakti ziyaret için kötü bir zaman değil, ama vaktin tam ortası öyle. Ezandan sonraki yarım saat saf tutmaya ayrılıyor; o aralığı avluda geçir, sonra gir. Cuma öğlesi ayrı bir mesele: cami baştan sona dolu, ziyaret öğleden sonraya bırakılıyor.

Kilisede ve manastırda

Ölçü camidekiyle aynı: omuz ve diz kapalı. Başörtüsü çoğu kilisede istenmiyor; Saydnaya ve Maalula gibi manastırlarda kadın ziyaretçinin başını örtmesi bekleniyor. Ayin sırasında girmek serbest ama sessiz durulur ve ayakta dolaşarak çekim yapılmaz. Mum yakmak isteyene kimse itiraz etmiyor, kutuya bir şey bırakmak âdet.

Çarşıda ve sokakta

Esnaf selamla başlıyor; sen de selamla başla. Fiyat sormak alışverişe niyet demek değil, bakıp teşekkür edip çıkmak normal karşılanıyor. Tezgâhtaki malı izinsiz karıştırma — kumaşı da sabunu da satıcı eline verir.

Çay ikram edilirse kabul et. İkram bir satış baskısı değil ve karşılığında bir şey alma yükümlülüğü doğurmuyor. Reddetmek ise soğuk duruyor.

Misafirlikte

Eve davet Suriye’de kolay çıkıyor ve ciddidir. Kapıda ayakkabı çıkarılıyor. Elin boş gitme: tatlı, meyve, evde çocuk varsa çikolata yeterli. Kahve ikinci fincandan sonra bırakılabiliyor ve fincanı hafifçe sallamak “yeter, teşekkürler” demek.

Ev sahibinin evini gezdirmesi olağan. Yine de izinsiz oda fotoğrafı çekme ve ev halkının kadınlarını çerçeveye alma. Ayrılırken ısrar edilecek; bir kez daha oturmak nezaket.

Selamlaşma

Erkekler el sıkışıyor. Kadınla erkek arasında el sıkışma otomatik değil: karşı taraf elini uzatırsa uzatılır, uzatmazsa eli kalbe götürüp başla selam vermek yeterli. Bu bir ret değil, yaygın bir saygı biçimi ve kimseyi rahatsız etmiyor.

Selam sözcüğü her yerde çalışıyor. “Es-selamu aleyküm” Müslüman olmayan komşunun da bildiği selam; Hristiyan mahallesinde “merhaba” daha yaygın. Karşılık verirken adını söylemen bekleniyor, çünkü sohbet çoğu zaman oradan başlıyor.

Ramazanda ve cuma günü

Ramazanda gündüz sokakta yiyip içmemek ve sigara içmemek bekleniyor; oruç tutman beklenmiyor. Kapalı yerlerde ve otel odasında bu geçerli değil. Kıyafette bir kademe daha dikkatli olmak ayın havasına uyuyor.

Cuma sabahı birçok yer kapalı, çarşı öğleden sonra açılıyor. O sabahı müzeye ve ören yerine ayırmak, çarşıya ayırmaktan verimli.