Suriye’de medreseler: kim yaptırdı, ne kaldı

Medrese bir hukuk okuluydu: bir mezhebin fıkhı burada okutuluyor, öğrenciler aynı yapının odalarında kalıyor, giderler bir vakıftan ödeniyordu. Suriye’deki örneklerin çoğunda avlunun bir köşesinde bir de türbe var — yaptıranın kendi mezarı. Bu tesadüf değil: vakıf, kurucusunun adını okunan dersle birlikte ayakta tutuyordu.

Zengî dönemi: dönüştürülmüş yapılar

En eski örnekler yeni bina değil, dönüştürme. Halep’teki Halaviye Medresesi 5. yüzyılda şehrin büyük katedraliydi; 1124’te camiye, 1149’da Nureddin Zengi’nin elinde Hanefî medresesine çevrildi ve katedralin Bizans sütun başlıkları hâlâ namaz alanında duruyor. Mukaddemiyye de aynı zincirin halkası: önce kilise, sonra cami, 1168’de medrese. Şam’daki Nuriye Medresesi ise Nureddin’in kendi yapısı, 1172 tarihli, ve kurucusunun mezarı içeride.

Eyyûbî dönemi: türbeli medrese

Eyyûbîlerde medrese ile türbe tek yapı hâline geliyor. Şam’daki Adiliyye’yi sultan Melik Adil 1215’te başlattı, oğlu Melik Muazzam İsa 1222’de bitirdi; sultanın kabri içeride. Rükniye’yi Emir Rükneddin Menkûrus el-Felekî 1224-1227 arasında yaptırdı, Hanefî mezhebi için vakfetti ve yanına bir türbe koydurdu. Halep’te Sultaniye, kale kapısının tam karşısında medrese, cami ve Melik Zahir Gazi’nin türbesini tek avlunun çevresinde topluyor.

Kim yaptırıyordu

Yalnızca sultanlar değil. Halep’in en büyük Eyyûbî medresesi Firdevs’i 1235’te Dayfa Hatun kurdu: Zahir Gazi’nin dul eşi ve şehrin naibesi. Gideri için Kefer Zeyta köyünün gelirini ve yakındaki bir değirmenin gelirinin üçte ikisini vakfetti; kadro da vakfiyede yazılı, Kur’an okuyucuları, fıkıhçılar ve sufiler. Şazbahtiye’yi ise Hindistan’dan getirilmiş bir köle yaptırdı: Nureddin onu azat etmişti, 1174’te Halep Kalesi’nin vekiliydi. Şam’daki Ömeriye’nin arkasında bir mülteci aile var — Nablus yakınındaki Cemmâîl’den 1156’da Şam’a gelen Makdisîler; kurdukları semtin adı Salihiye oldu.

Memlûk ve Osmanlı: cephe öne çıkıyor

Memlûk döneminde yapı sokağa dönüyor. Şam’daki Sibaiye 1515 tarihli ve cephesi boydan boya açık ve koyu taş şeritlerle örülü; taçkapının üstünde mukarnas kavsara var. Çakmakiye, Emevî Camii’nin kuzey kapısının tam karşısında siyah beyaz cephesiyle duruyor. Osmanlı döneminde ölçek büyüyor: Halep’teki Osmaniye 1730-1738 arasında yapıldı, avlusunu 42 öğrenci odası çevreliyor ve minaresi silindirik.

Bugün ne işe yarıyor

Çoğu hâlâ ayakta ama işi değişti. Şam’daki Zahiriyye önce Sultan Baybars’ın türbesi, sonra medrese, sonra şehrin en büyük yazma koleksiyonunu barındıran kütüphane oldu. Çakmakiye bugün Arap Hattı Müzesi. Bazıları mahallede başka adla anılıyor: Şazbahtiye’ye Şeyh Maruf Camii deniyor. Bazılarından geriye az şey kaldı — bir zamanlar 360 odalı olduğu söylenen Ömeriye’den bugün yalnızca alt kat duruyor.