Suriye için okuma listesi ve arşivler

Suriye üzerine okumak isteyen biri için sorun kaynak azlığı değil, kaynağın dağınıklığı. Fotoğraf bir üniversitede, saha çizimi bir yayında, kazı raporu bir devlet kurumunda, seyahatname bir tarama arşivinde duruyor. Bu sayfa nerede ne olduğunu ve hangisinin gerçekten açık olduğunu söylüyor.

Listedeki her adres yayına girmeden denendi. Yine de bağlantılar taşınıyor; bir adres açılmazsa arşivin adıyla aramak genellikle yetiyor.

Fotoğraf arşivleri

En büyük akademik derlem Oxford’daki Manar al-Athar. Roma’nın sonra İslam yönetimine giren coğrafyasını kapsıyor: Suriye ile Filistin, Mısır, Kuzey Afrika. Doksan binin üstünde yüksek çözünürlüklü fotoğraf var ve etiketler Arapça ile İngilizce yan yana yazılmış. Suriye için tek tek yapı düzeyinde en zengin koleksiyon bu.

İkinci sırada Suriye Miras Arşivi geliyor: Berlin’deki İslam Sanatı Müzesi ile Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün ortak projesi, harita ve galeri üzerinden kullanılıyor. Bizans dönemi için Dumbarton Oaks’ın görüntü koleksiyonu ayrı bir kaynak. Tehdit altındaki alanların uydu takibi ise EAMENA veritabanında.

Erken fotoğraf için Library of Congress’in Matson koleksiyonu duruyor. American Colony fotoğrafçılarının çektiği kareler kamu malı ve bu sitedeki bazı görseller de oradan geliyor.

Lisans meselesi

Bir arşivin açık olması onu kullanılabilir yapmıyor. Manar al-Athar’ın tamamı Creative Commons Atıf-GayriTicari-AynıLisans altında; yani ticari kullanıma kapalı. Bu site ticari sayılan bir yayın olduğu için oradan tek kare kullanamıyor — koleksiyonun en zengin Suriye derlemi olması bunu değiştirmiyor.

Kullanılabilen taraf şurası: kamu malı görseller, CC0, CC BY ve CC BY-SA. Wikimedia Commons’ın Suriye kategorileri bu yüzden pratikte en işler kaynak. Bir kare kullanmadan önce lisans satırını oku; “serbestçe indirilebilir” ile “ticari kullanıma açık” aynı şey değil.

DGAM ve saha kurumları

Suriye’nin kendi kurumu Genel Antikiteler ve Müzeler Müdürlüğü, kısaca DGAM. Kazı duyuruları, müze haberleri ve alan durumları oradan çıkıyor; sitesi Arapça ve İngilizce. Bir müzenin açık olup olmadığını ya da bir alanda çalışma yapılıp yapılmadığını merak ediyorsan ilk bakılacak yer burası.

Yanına iki şey daha: EAMENA tehdit altındaki alanları izliyor, Suriye Miras Arşivi ise savaş öncesi belgeleri sayısallaştırıyor. Üçü birlikte okunduğunda bir yapının önce ne olduğu, sonra ne olduğu ve bugün ne durumda olduğu çıkıyor.

Ortaçağdan iki kitap

Birincisi Üsame bin Munkız’ın anıları. Şeyzer’in beyleri olan Munkız ailesinden bir şövalye, şair ve diplomat; Selahaddin’e armağan olarak yazdığı Kitab el-İ’tibar Haçlılarla geçen doksan yılı iç taraftan anlatıyor. Bu sitede gezdiğin Şeyzer Kalesi onun ailesinin kalesi ve kendisi 1188’de Şam’da öldü. Ortaçağ Suriyesi’nde gündelik hayatı anlatan başka bir metin bu kadar yakından bakmıyor.

İkincisi İbn Cübeyr’in seyahatnamesi. Endülüslü yazar 1184’te Şam’a girdi ve şehri, Emevî Camii’ni ve çarşıyı ayrıntısıyla yazdı. Metin o kadar iyiydi ki İbn Battuta’nın seyahatnamesini derleyen kâtip Şam bölümünü doğrudan ondan aldı. Emevî Camii’ne bakarken elinde olacak en iyi tarif bu.

Seyahat ve saha yayınları

Halep’i anlatan en erken bilimsel kitap bir hekimden geliyor. Alexander Russell 1740’ta Halep’e İngiliz tüccar kolonisinin hekimi olarak gitti, on dört yıl kaldı ve 1756’da Halep’in doğa tarihini yayımladı: şehir, iklim, insanlar, hastalıklar ve veba salgını. Altın hamsterın ilk tarifi de bu kitabın ikinci baskısında.

Ölü Şehirler’i çizen kitap ise de Vogüé’nin 1865 tarihli Syrie centrale’i. Bugün İdlib platosunda gördüğün kiliselerin çoğu ilk kez orada ölçülüp çizildi. Aynı işin devamı Princeton’ın Suriye seferi yayınlarında sürüyor; ikisi de bugün yerinde olmayan detayları taşıyor.

Gertrude Bell 1905’te Şam’dan kuzeye çıktı ve gördüğünü 1907’de Syria: The Desert and the Sown adıyla yayımladı. Kitap fotoğraflı ve metin bir arkeologun gözüyle yazılmış. Bell’in fotoğraf, mektup ve günlükleri Newcastle Üniversitesi’nde ayrı bir arşivde toplandı; on iki binin üstünde kayıt var ve arşiv UNESCO Dünya Belleği listesinde.

Nereden okunur

Manar al-Athar: manar.arch.ox.ac.uk. Suriye Miras Arşivi: syrian-heritage.org. EAMENA: eamena.org. DGAM: dgam.gov.sy. Dumbarton Oaks: doaks.org. Matson koleksiyonu: loc.gov adresinde koleksiyon adıyla.

Gertrude Bell arşivi: gertrudebell.ncl.ac.uk. Kamu malı kitapların taramaları archive.org’da: Bell’in kitabı in.ernet.dli.2015.165953, Russell’ın Halep kitabı naturalhistoryof01russ, de Vogüé’nin Syrie centrale’i syriecentralearc02vogu, İbn Cübeyr’in seyahatnamesi travelsofibnjuba05ibnjuoft, Princeton seferinin yayınları publicationsdivi01prinuoft numarasıyla. Serbest lisanslı görsel için commons.wikimedia.org.

Kaynak göstermek

Bir fotoğrafı kullanırken üç şey yazılıyor: fotoğrafçının adı, arşivin adı, lisans. Manar al-Athar bunu açıkça şart koşuyor ve Commons her dosyanın sayfasında hazır satırı veriyor. Eksik künye bir görselin en sık kaybolma sebebi.

Bir de kayıt tutmak: indirdiğin her karenin sayfa adresini ve lisansını dosyayla birlikte sakla. Altı ay sonra “bu nereden geldi” sorusunun cevabı yoksa görsel kullanılamaz hâle geliyor.