Suriye’de Roma ve Bizans izleri

Suriye’de Roma ve Bizans ayrı ülkelerde değil, çoğu zaman aynı tepede duruyor. Bir yerde pagan tapınağının taşı beş yüz yıl sonra bazilikanın duvarına giriyor; bir başkasında kilise avlusu camiye dönüşüyor. Bu sayfa o iki katmanı coğrafyaya oturtuyor ve gezginin sorusunu cevaplıyor: hangi kolu seçeceksin.

İki malzeme, iki dil

Güneyde her şey bazalttan: Busra, Şahba, Kanavat ve Salhad siyah bir taşla konuşuyor ve o taş yontulmaya direndiği için biçimler ağır ve düz. Kuzeyde kireçtaşı var; Halep ile İdlib arasındaki plato kesme taşa elverişli ve oradaki yapılar ince işçilikli, alınlıkları keskin.

Dönem farkı da bir cümlede duruyor: Roma sütunla ve caddeyle konuşuyor, Bizans kiliseyle ve apsisle. İkisinin üst üste geldiği yer en okunaklı olanı.

Çöl kolu · Tedmür

Kentin omurgası bir kilometreyi aşan sütunlu cadde ve üç ayrı dönemde yapıldı; sütunlardaki konsollar bir zamanlar bedelini ödeyen tüccarın heykelini taşıyordu. Bel Tapınağı MS 32’de açıldı; ana binası 2015’te patlatıldı, avlu duvarı ile tahkimli taçkapı ayakta. Roma tiyatrosu 92 metre çapında, cavea ile orkestra yerinde, sahne cephesi 2017’de yıkıldı. Diocletianus Kampı alanın batı ucunda: geç Roma ordu karargâhı, basamaklı teras ve sancak salonu. Elahbel mezar kulesi MS 103 tarihliydi ve Vadi el-Kubur’un ziyarete açık tek kulesiydi; 2015’te patlatıldı, bugün yerinde taş yığını var.

Alan 180 dakika istiyor ve gölge yok. Aynı kolda Kasr el-Hayr eş-Şarki de var, ama o Emevî dönemine ait.

Güney kolu · Busra, Kanavat, Şahba

Busra tiyatrosu siyah bazalttan ve Eyyûbîler onu bütünüyle içine alan bir kale örmüş; 90 dakika. Bahira Bazilikası kentin en eski kilisesi, dört duvarı çatı hizasına kadar ayakta. Busra Katedrali 512’de takdis edildi: kare içine kurulmuş merkezî plan, kubbesi yok ama planı yerde tam okunuyor.

Şahba bir imparatorun doğduğu köye kurdurduğu ve ölümüyle yarım kalan kent; 120 dakika, mozaikleri Süveyda’daki müzede. Kanavat Dekapolis’in dağdaki kenti: kayaya oyulmuş tiyatro, sütunlu tapınak ve bazilikaya çevrilmiş bir saray. Üçü Süveyda merkezli iki güne rahat sığıyor.

Asi kolu · Afamiya

Helenistik temel üstünde Roma caddesi: iki kilometreye yakın uzunlukta ve burulmuş yivli sütunlarıyla ülkedeki öteki sütunlu caddelerden ayrılıyor. 120 dakika. Hemen batısında Kalaat el-Mudik duruyor — Roma temeli üstünde Eyyûbî kalesi, içinde yaşayan bir köy ve handa Afamiya’nın müzesi. Kuzeydoğuda Şeyzer’in kaya sırtında yine Bizans çekirdeği var. Hama merkezli tek gün üçünü alıyor.

Kuzey kolu · Ölü Şehirler

Halep ile İdlib arasındaki kireçtaşı platosunda dört ile altıncı yüzyıl arasında kurulmuş yüzlerce köy var ve yedinci yüzyılda boşaldılar. Üstlerine kimse yeni bir şey yapmadığı için plan yerde duruyor.

Serjilla. En iyi korunmuşu: hamam, tam karşısında andron, iki katlı taş evler. 473 dolayında kuruldu.
El-Bara. En genişi. İki piramit çatılı anıt mezar ve endüstriyel ölçekte zeytin presleri.
Ruveyha. Bissos Kilisesi’nin ayakta duran kemeri, ikinci bir bazilika, iki katlı bir çarşı yapısı.
Bakırha. 161 tarihli bir Zeus tapınağı ve iki kilise; Doğu Kilisesi’nin kapı lentosunda 546 okunuyor. Pagan ile Hristiyan aynı tepede.
Babiska. 547 tarihli bir çarşı binası ve 609-610 tarihli kilise — geç dalganın örneği.
Fafertin. Tarihi kesin bilinen en eski kilise: 372. Ayakta olan tek parça apsis.
Kalb Lozeh. 460 dolayında; batı cephesindeki iki kule ve aralarındaki kemer, Romanesk cephe düzeninin bilinen en erken örneği sayılıyor.
Deyr Turmanin. 480 dolayında yapılan çift kuleli cephe en çok kopyalanan yüzdü; ondan bugün zeytinliğin ortasında tek bir taş kaldı.
Deyr Semaan. Mar Semaan’ın eteğindeki hac kasabası: iki katlı hacı hanları ve ana caddenin taşları.

Bunlar iki güne bölünüyor: bir gün Zaviye Dağı (Serjilla, El-Bara, Ruveyha), bir gün Sim’an ve Barişa dağları (Deyr Semaan, Fafertin, Bakırha, Kalb Lozeh).

Sahil kolu

Cebele Roma Tiyatrosu 90 metre çapında ve oturma basamakları yamaca değil kemerli tonozların üstüne kurulu — bölgede bunun tek örneği. Lazkiye Zafer Takı dört yöne birden kemer açıyor ve sokak kotunun iki metre altında duruyor. Hüsn Süleyman sahil dağlarında, 950 metre yükseklikte, devasa bloklarla örülmüş bir Roma tapınağı. Daha güneyde Amrit Roma’dan önceye, Fenike dönemine gidiyor.

Fırat kolu

Halabiye nehrin daraldığı boğazda bir sur kenti; surları, praetorium’u ve iki kilisesiyle büyük ölçüde ayakta. Dura Europos Selevkos’un kurduğu, Part ve Roma sınırında el değiştiren şehir: 244 tarihli bir yazıtla tarihlenen sinagog, bilinen en erken ev kiliselerinden biri ve bir Mitras tapınağı tek yerde. Sasanîler 256’da bir kuşatmayla aldı ve şehir bir daha kurulmadı. Bu kol Deyrizor’dan çıkıyor ve kendi günlerini istiyor.

Arada duran tek yapı: Kasr İbn Vardan

Hama’nın kuzeydoğusunda, bozkırın ortasında altıncı yüzyıldan kalma bir yapı topluluğu: saray, kilise ve kışla. Tuğla ile bazaltın şerit şerit değiştiği cephesi bölgede eşsiz ve İstanbul’un yapı diliyle akrabalığı ilk bakışta görülüyor. Hama’dan çıkan bir günün en uzak noktası.

Taşın el değiştirdiği yerler

Aynı yapının kaç kez iş değiştirdiğini görmek bu iki dönemi anlamanın en hızlı yolu. Hama Ulu Camii Roma tapınağıydı, sonra Bizans kilisesi, sonra cami. Halep’te Halaviye Medresesi beşinci yüzyıl katedralinin yerine kuruldu ve katedralin Bizans sütun başlıkları hâlâ namaz alanında duruyor. Kalota’da bir tepede pagan tapınağı, 492 tarihli bir bazilika ve ortaçağda kaleye çevrilmiş kilise yapıları üst üste yatıyor.

Rota nasıl kurulur

Beş kolun beşi bir geziye girmiyor. Tek kol seçilecekse kuzey kolu en yoğunu: iki günde onlarca yapı ve hepsi yürüme mesafesinde kümeleniyor. İki kol seçilecekse kuzey ile Asi birbirini tamamlıyor, çünkü Afamiya caddeyi, Ölü Şehirler köyü veriyor. Tedmür kendi günlerini istiyor ve başka kolla birleştirilmiyor. Fırat kolu ise ayrı bir yolculuk, günübirlik değil.