Suriye’de su: kanallar, çarklar, sarnıçlar

Suriye’de su bir miktar sorunu kadar bir zamanlama sorunu. Yağış kışın düşüyor, sulama yazın gerekiyor ve ülkenin bir ucu ile öteki ucu arasında dağlar kadar keskin bir fark var: Şam’a yılda 130 milimetre, Halep’e 330, sahile 760 milimetre yağış düşüyor. Gezerken gördüğün yapıların şaşırtıcı bir bölümü bu farkı kapatmak için kurulmuş. Bu sayfa onları bir arada okuyor.

Kaynak ve yeraltı kanalı

Efqa Kaynağı Tedmür’ün neden çölün ortasında kurulduğunun cevabı. Kükürtlü ılık su el-Mintar dağının kireçtaşından çıkıyor, elle kazılmış dokuz kuyu onu 400 metre uzunluğunda bir yeraltı kanalına topluyor ve kanal 420 hektarlık hurma ile zeytin bahçesine dağıtıyor. Su yaklaşık 33 derecede çıkıyor. Kayaya oyulmuş bir merdiven aşağı inip kanalın ağzına açılıyor; içeride tütsü sunağı olan kaya nişleri var, çünkü kaynağın bakımı bir tapınma işiydi ve “kaynağın başı” her yıl tanrı Yarhibol adına seçilirdi. Kaynak 1994’te kurudu — kuraklık, aşırı su çekimi ve bakımsızlık üst üste geldi — ve onarımdan sonra yeniden aktığı bildirildi. Debi yıla göre değişiyor.

Ain el-Fije Şam’ın musluğundan akan suyun çıktığı yer: Vadi Barada’da, Kal’a Dağı’nın eteğinden fışkıran kaynak başkentin içme suyunun büyük bölümünü tek başına karşılıyor. Adı Yunanca pınar sözcüğünden geliyor. Kaynağın başında Roma döneminde bir tapınak vardı ve heykelleri bugün Şam’daki müzede; vadide ayrıca eski bir su tünelinin kalıntıları duruyor. Tesis 2016’da vuruldu ve şehrin şebeke suyu haftalarca kesildi; onarıldı ve su yeniden veriliyor. Burası her şeyden önce çalışan bir su tesisi, gezi alanı değil.

Kayaya oyulmuş yol ve su kemeri

Vadinin en dar boğazında, Suk Vadi Barada‘da — antik Abila’da — Roma mühendisliği açıkta duruyor. Nehrin yaklaşık 30 metre üstünde, uçurumun içine 180 metre uzunluğunda bir yol oyulmuş ve üstündeki duvara Latince levhalar kazınmış: biri yerin adını veriyor, daha uzunu imparatorlar Marcus Aurelius ile Lucius Verus’un yolu onarttığını yazıyor. Yolun altından bir su kemeri geçiyor — bir bölümü kaya içinden tünelle, bir bölümü taş levhalarla örtülü. Burası düzenlenmiş bir ören yeri değil; tırmanmak tehlikeli, aşağıdan bakmak yetiyor.

Kasr el-Hayr eş-Şarki aynı mantığın çöldeki karşılığı. Emevî yerleşkesi yaklaşık 5700 metrelik bir kanalla uzaktaki bir Bizans yapısının suyundan besleniyordu. Bozkırın ortasında bir saray kurmayı mümkün kılan şey duvarlar değil, o kanal.

Nâûra: nehrin kendi gücü

Hama su dolapları bu ülkedeki su mühendisliğinin en görünür örneği. Yatay eksene oturmuş dev ahşap tekerleklerin kovaları suya giriyor, dönüşte doluyor ve tepede boşalarak suyu taş kemere aktarıyor. Enerji kaynağı akıntının kendisi; motor yok, sadece nehir var. Ayakta kalan çarkların en büyükleri yirmi metreyi aşıyor.

Çarklar Memlûk döneminden bu yana bakım gören yapılar ve ahşapları belli aralıklarla yenileniyor — yani gördüğün tekerlek eski, tahtası yeni. Sesi de bir parçası: eksen ıslak ahşap üstünde döndüğü için sürekli ve alçak bir gıcırtı çıkıyor. Su alçaldığında bazı çarklar duruyor ve bu genellikle yaz sonunda oluyor.

Sarnıç: suyu bekletmek

Kuzeydeki kireçtaşı platosunda su yalnız kışın var, o yüzden Ölü Şehirler’in her köyünde sarnıç var. Barişa‘nınki en okunaklısı: zemine oyulmuş, üstü yerden yükselen bir tonozla örtülü ve tonozun tepesi arazinin üç metre üstünde; içeride duvara yaslanmış tek parça bir taş merdiven sekiz metre aşağı iniyor. Serjilla’da bir köyün hamamı olması da aynı şeyi söylüyor: su toplanabiliyordu.

Kalede de sıralama aynı. Selahaddin Kalesi’nin uçları arasındaki alan sarnıçlar ve depolarla dolu; Kalaat Burzey’in sarnıçları bugün de duruyor. Bir kalede kuşatmayı belirleyen şey çoğu zaman duvarın kalınlığı değil, sarnıcın hacmi.

Baraj ve göl

Kattina Gölü Humus’un batısında ve gölü tutan set antik dönemden kalma; tarımı binlerce yıldır besliyor. Göl geçidin ağzında olduğu için deniz havası içeriye giriyor ve su yaz ortasında bile serin. Krak des Chevaliers yolunun üstünde, şehirden yarım saat.

Fırat’ta ölçek başka. Tabka Barajı sulama ve elektrik düzeninin merkezinde ve ardındaki Esed Gölü Rakka’dan Haseke’ye uzanan tarım alanını besliyor. Barajın tarihe ne yaptığını tek karede gösteren yer Kalaat Cabar: göl dolunca kalenin oturduğu tepe adaya döndü.

Kanal ağı: Guta

Şam bir vahanın kenarına kurulmuş şehir ve o vahanın adı Guta. Barada, Kasiyun Dağı’nın doğusuna aktıktan sonra yedi kola ayrılıyor; kanallar suyu şehrin doğusuna ve güneyine dağıtıyor ve kuru bozkırın içinde yeşil bir kuşak çıkıyor. Şam çarşılarındaki kayısı, ceviz, dut ve zeytinin çoğu buradan geliyor.

Alan iki sebeple küçüldü. Birincisi şehirleşme: seksenlerden itibaren konut ve sanayi tarım arazisinin üstüne yayıldı ve bir zamanlar 370 kilometrekareye ulaşan sulu tarım alanı geriledi. İkincisi savaş. Batı ve güney Guta’nın bahçeleri bugün çalışıyor.

Suyun kentteki hâli

Çalışan bir hamam, çalışan bir su düzeni demek — ve Suriye’de bunlar hâlâ var. Şam’da Melik ez-Zahir Hamamı 985’te yapıldı, Nureddin Hamamı on ikinci yüzyıldan kalma ve Bzuriye Çarşısı’nın içinde gerçekten yıkanılan bir yer. Halep’te Hamam en-Nahhasin de on ikinci yüzyıl; 2022’de onarıldı ve yeniden açıldı, Hamam Yalbuga 1491 yapımı.

Avlu havuzu da süs değil. Halep’teki Bimaristan Arguni’nin eyvanlı avlusunun ortasında fıskiyeli bir havuz var ve yapı ışık, akan su ve müzikle tedavi ediyordu. Şam evinin ortasındaki taş havuz da aynı işi görüyor: buharlaşma avluyu serinletiyor.

Nerede ne görülür

• Çark. Hama, şehir merkezinde, nehir kıyısı yürüyüşünde.
• Yeraltı kanalı ve kaynak. Efqa, modern Tedmür’ün batı kenarında.
• Roma su kemeri ve kayaya oyulmuş yol. Suk Vadi Barada, Şam’ın kuzeybatısında.
• Sarnıç. Barişa ve öteki Ölü Şehirler; Selahaddin Kalesi ve Kalaat Burzey.
• Antik set ve göl. Kattina, Humus’un batısı.
• Kanal vahası. Guta, Şam’dan doğuya ya da güneye çıkan yolun kenarında.
• Uzun kanalın ucundaki saray. Kasr el-Hayr eş-Şarki, Tedmür’ün kuzeydoğusu.

Bunun bugünkü hâli

Bu sayfadaki yapıların çoğu tarih değil, güncel mesele. Efqa aşırı çekim yüzünden kurudu ve debisi hâlâ yıla göre değişiyor; Ain el-Fije bir gezi durağı değil, şehrin su tesisi; Guta’nın sulu alanı geriledi. Bir kaynağın ya da tesisin başında fotoğraf çekmeden önce sor, ve tarlaya girmeden izin iste — burada su bir manzara değil, bir geçim.