Suriye Arapçası: yolda işe yarayan ifadeler

Şam’da bir hafta geçirecek birinin işine yarayan Arapça, ders kitabındaki Arapça değil. Sokakta konuşulan Şam lehçesi: kelimeler kısa, sorular tek sözcüklük, cevaplar kalıplı. Aşağıdaki ifadeler o lehçeden — Arapça yazımı, Türk okurun sesletebileceği okunuşu ve ne zaman söylendiği.

Fusha mı, Şam lehçesi mi

Öğrenilecek olan lehçe. Fusha, yani okulda okutulan fasih Arapça, gazetenin ve haber bülteninin dili; kimse onunla alışveriş yapmıyor. Fusha bir cümle kurduğunda anlaşılırsın, ama karşındaki bir an duraksar ve çoğu zaman İngilizceye geçer. Lehçeyle kurulan üç kelimelik bir cümle bunu yapmıyor.

İyi haber şu: Suriye lehçesi Türk kulağına yakın. Kelimelerin önemli bir kısmı Türkçede zaten var, Osmanlı dönemi Şam’a bir sürü sözcük bırakmış ve bir kısmı hâlâ günlük dilde. Zor taraf dört harfte toplanıyor.

Türk kulağının takıldığı dört harf

Bunları kusursuz çıkarman gerekmiyor. Ne olduklarını bilmen yetiyor; yanlış söylediğinde de anlaşılıyorsun, çünkü kelimenin gerisi anlamı taşıyor.

• ع (ayn) — Türkçede karşılığı yok. Boğazı hafifçe sıkıp sesli harfi oradan çıkarıyorsun; boğazdan gelen bir duraklama gibi. Atlarsan da anlaşılırsın.
• ح (ha) — nefesli, boğazdan gelen bir h. Türkçenin h’si daha yumuşak, bu daha sıkışık. “Ahlen” ve “sahteyn” bununla söyleniyor.
• خ (hı) — kalın h; “Halid bin Velid” derken baştaki ses. Türkçede ayrı bir harfi yok ama kulağın onu tanıyor.
• ق (kaf) — Şam’da çoğu zaman hiç söylenmiyor, yerine kısa bir duraklama geçiyor: قديش “kaddeş” değil “addeş”. Halep’te de böyle. Kırsalda ve doğuda ise “g”ye dönüyor.

Selamlaşma ve nezaket

Suriye’de selamın bir cevabı var ve o cevabı bilmek konuşmayı bir kademe ısıtıyor. Aşağıdakilerin çoğu ikili çalışıyor.

• مرحبا — marhaba — Merhaba. Cevabı çoğu zaman مرحبتين “marhabteyn”, yani “iki merhaba”.
• السلام عليكم — es-selâmu aleyküm — Her mahallede çalışıyor. Cevap: وعليكم السلام “we aleykümü’s-selâm”.
• كيفك؟ — kîfak (erkeğe), kîfik (kadına) — Nasılsın. Beklenen cevap: منيح، الحمد لله “mnîh, elhamdülillah”.
• أهلا وسهلا — ehlen we sehlen — Hoş geldin. Cevabı tek kelime: “ehleyn”.
• صباح الخير — sabâh el-hayr — Günaydın. Cevabı صباح النور “sabâh en-nûr”; Türkçedeki “hayırlı sabahlar”ın aynı kalıbı.
• يعطيك العافية — ya’tîk el-âfye — Kolay gelsin. Çalışan birine söylenen en Suriyeli cümle. Cevabı “Allah yâfîk”.
• لو سمحت — lev semaht — Affedersiniz, lütfen. Bir cümleye başlamanın en güvenli yolu; kadına söylerken “lev semahti”.

Fiyat sormak ve pazarlık

Tek kelime öğrenilecekse bu: قديش “addeş”, yani kaç. Çarşıdaki konuşmanın yarısı bu kelimenin etrafında dönüyor.

• قديش؟ — addeş — Kaç para. Tek başına yeter; malı gösterip söylüyorsun.
• غالي كتير — ğâli ktîr — Çok pahalı. “Ktîr” Türkçedeki “ekseri” ile aynı kökten.
• ما في حسم؟ — mâ fî hasm — İndirim yok mu. Suriye’de indirimin sözcüğü “hasm”.
• آخر سعر؟ — âhir si’r — Son fiyat. Pazarlığı kapatan soru.
• عم تفرّج بس — am etfarrac bes — Sadece bakıyorum. Baskı hissedersen bu cümle yeter ve kimseyi kırmıyor.
• ما معي فراطة — mâ ma’i frâta — Bozuğum yok. “Frâta” bozuk para demek ve günde birkaç kez lazım oluyor.
• خلص، منيح — halas, mnîh — Tamam, oldu. Anlaşmayı bitiren iki kelime.

Yol sormak

Adres Suriye’de sokak adıyla değil dönüm noktasıyla tarif ediliyor: cami, çarşı kapısı, meydan. Sen de öyle sor.

• وين …؟ — weyn — Nerede. “Weyn el-câmi’ el-emevî” — Emevî Camii nerede.
• كيف بوصل عـ…؟ — kîf bûsal a… — Şuraya nasıl giderim.
• بعيد؟ — ba’îd — Uzak mı. Cevap “arîb” gelirse yakın demek.
• على طول / دغري — ala tûl, duğri — Dümdüz. İkincisi Türkçeden geçmiş: “doğru”.
• عاليمين / عاليسار — al-yemîn, al-yesâr — Sağa, sola.
• وقّفني هون — wakkifni hôn — Beni burada indir. Takside ihtiyacın olan tek cümle bu.
• ضعت — da’t — Kayboldum. Söylediğin anda birileri yardıma geliyor; yol sormanın en kısa yolu.

Lokantada

• شو بتنصحني؟ — şû btinsahni — Ne tavsiye edersin. Menüden körlemesine seçmekten iyi sonuç veriyor.
• بدون لحمة — bidûn lahme — Etsiz. Suriye mezelerinin çoğu zaten etsiz, seçenek bol.
• مي، لو سمحت — mayy, lev semaht — Su, lütfen.
• الحساب لو سمحت — el-hsâb lev semaht — Hesap lütfen. “Hsâb” Türkçedeki hesap.
• سفري — seferî — Paket olsun. Tek kelime söyleniyor ve anlaşılıyor.
• صحتين — sahteyn — Afiyet olsun. Sofradaki karşılığı “ala albak”.

Teşekkür etmek ve kibarca reddetmek

Reddetmek Türkçedekinden yumuşak bir iş. “Hayır” tek başına sert duruyor; yanına bir dua ekleniyor ve iş orada bitiyor.

• شكراً — şükran — Teşekkürler. Cevabı عفواً “afwan” ya da “tikram”.
• تسلم إيديك — tislam îdeyk — Eline sağlık. Yemek yapana ve zanaatkâra söyleniyor.
• الله يعطيك العافية — Allah ya’tîk el-âfye — Sağ ol. Şoföre, garsona, kapıdaki görevliye.
• لا، مشكور — lâ, meşkûr — Hayır, sağ ol. “Meşkûr” Türkçede de var.
• شبعت والله — şbi’t wallah — Doydum gerçekten. İkinci tabak gelmesin diye söyleniyor, ama bir kez söylemek yetmiyor.
• ما بدّي، شكراً — mâ baddi, şükran — İstemiyorum, sağ ol. “Baddi” istiyorum demek, baştaki “ma” onu olumsuzluyor.

Acil durumda

Bu altısını telefonuna kaydet. Söyleyemezsen ekranı göstermek de işi görüyor.

• ساعدني — sâidni — Yardım et.
• بدّي دكتور — baddi doktôr — Doktor lazım.
• وين أقرب مشفى؟ — weyn akrab meşfa — En yakın hastane nerede. Suriye’de hastaneye “meşfa” deniyor.
• في صيدلية قريبة؟ — fî saydaliyye arîbe — Yakında eczane var mı. Eczane çoğu durumda ilk başvurulacak yer.
• ضاع جوازي — dâ’ cewâzi — Pasaportumu kaybettim.
• اتصل بالإسعاف — ittasil bil-is’âf — Ambulans çağır.

Türkçeden tanıdık gelenler ve iki yalancı dost

Türkçe konuşan biri Arapçaya sıfırdan başlamıyor; yüzlerce kelime ortak. Çoğu aynı anlamda duruyor, birkaçı ise tuzak.

• حساب hesap, هدية hediye, عافية afiyet, شكراً şükran — aynı kök, aynı anlam. Duyduğun an tanıyorsun.
• زقاق “zukâk” — Türkçedeki sokak. Şam’da dar sokağa زاروب “zârûb” da deniyor.
• أوضة “ôda” — Türkçeden geçmiş: oda. Otelde ve evde aynı kelime kullanılıyor.
• مسافر “müsâfir” — yolcu demek, misafir değil. Misafir ضيف “deyf”. Türkçedeki anlam kaymış.
• معلّم “mallim” — öğretmen değil usta. Çarşıda esnafa böyle sesleniliyor ve nazik duruyor.

Otuz kelimelik bir dağarcık bir haftalık gezi için fazlasıyla yetiyor. Asıl işi gören şey telaffuzun düzgünlüğü değil, denemen: Şam’da yanlış çıkarılmış bir “merhaba”, kusursuz bir İngilizce cümleden daha hızlı kapı açıyor.