Kasr el-Hayr eş-Şarki

Suriye bozkırının ortasında, en yakın kasabadan onlarca kilometre uzakta, iki büyük dörtgen avlu duruyor. Kasr el-Hayr eş-Şarki’yi Emevî halifesi Hişam bin Abdülmelik 728’de kurdurdu; bir yıl önce yaptırdığı Kasr el-Hayr el-Garbi’nin ikizi sayılıyor. Adındaki hayr, çevresi duvarla çevrilmiş av ve otlak alanı demek — burası bir kale değil, çölde kurulmuş bir çiftlik ve av yerleşkesi.

Nasıl gidilir

Tedmür’ün 115 km kuzeydoğusunda, es-Suhne kasabasına 28 km. Yol bozkırdan geçiyor, arada akaryakıt ve su yok; yolu bilen bir sürücüyle ve dolu depoyla çık. Alan tamamen açık, gölge yok.

Ne görülür

Yerleşke üç parçadan oluşuyor: küçük avlu, büyük avlu ve ikisini kuşatan dış duvar. Duvarlar amber renkli ince taneli kireçtaşından, üstlerinde tuğla ve alçı bezeme kuşakları var. Büyük avlunun içinde oda sıraları, kemerler ve sütun parçaları ayakta; bir mescit, geniş bir hamam ve kabul salonu ayırt edilebiliyor. Çevrede eski zeytinliklerin izleri kaldı.

Neyi kaçırma

Kulelere yakından bak: yuvarlak, gösterişli ve mazgalsız. Savunma için yapılmamışlar, mimari bir jest olarak duruyorlar — bu ayrıntı yapının neden bir kale olmadığını tek başına anlatıyor. İkinci ayrıntı su: yerleşke, yaklaşık 5700 metrelik bir kanalla uzaktaki bir Bizans yapısının suyundan besleniyordu.

Tarih ve bugün

Yerleşke 14. yüzyılın başında tamamen terk edildi ve bir daha üstüne yerleşilmedi; erken İslam dönemi kent düzenini bozulmadan sunması bu yüzden. Oleg Grabar 1964 ile 1971 arasında altı sezon kazı yaptı. Bezemeli parçaların bir bölümü Şam’daki Suriye Ulusal Müzesi’nde, kapı ise Deyrizor Müzesi’nde yeniden kuruldu. Alan 1999’da UNESCO’nun geçici listesine girdi. 2013’te silahlı grupların eline geçti, yağma ve tahribat yaşandı, ziyaretçi evi soyuldu; 2017 ağustosunda geri alındı. Duvarlar ayakta ama bakım aksadı; kazı alanlarının kenarları gevşek.