Rafika Surları (Rakka)

Rakka’da bugün ayakta duran en uzun yapı bir sur. Halife Mansur’un 772’de kurdurduğu Rafika garnizon kentinin 4580 metrelik surundan 2660 metresi hâlâ duruyor: taş temel üstünde kerpiç gövde, dışı pişmiş tuğlayla kaplı, önünde sıra sıra yarım daire burçlar. Hattı yürümek, Abbasî Rakka’sının planını kitaptan değil yerinden okumak demek.

Planı neden at nalı biçiminde

Mansur, Rafika’yı Hicrî 155’te, Bağdat’ın yuvarlak kentinin ikizi olarak tasarlattı. Güney kenarı Fırat’a paralel düz bir çizgi olunca daire at nalına döndü. Rafika’nın surları Bağdat’ınkinden bir metre daha kalındı ve burçları hem daha çok hem daha büyüktü; toplam 132 burç sayılıyor. Ana surun dışında dört buçuk metre kalınlığında ikinci bir sur ve Fırat’tan beslenen bir hendek vardı. Nehir tarafında bu çift hat ve hendek yoktu.

Ne kaldı, ne gitti

Dış sur ve hendek 1970’ler ve 1980’lerde yeni yapılaşmaya yer açmak için dozerle kaldırıldı; bugün görülen tek hat ana sur. Yıpranma yeni değil: 884-885 yıllarında yazan Serahsî, surların bazı yerlerinin harap olduğunu not etmişti. 1980’lerde Abbasî surları Bab Bağdad ile birlikte koruma altına alındı.

Kapılar hangileri

Arapça kaynaklar üç kapı adı veriyor: doğuda Bab es-Sibâl, batıda Bab el-Cinân, kuzeyde Bab Harran. Harun Reşid Hicrî 180’de suru tuğlayla kaplatınca adını doğu kapısına yazdırdı. Kuzey kapısı 1990’larda kazılıp kısmen yeniden kuruldu ve Abbasî döneminden bugüne kalmış en eski kent kapısı sayılıyor. Planı, dikdörtgen odalı ve derin giriş nişli bir kule kapı.

Bab Bağdad bir sur kapısı mı

Büyük ihtimalle değil. İngiliz araştırmacı Creswell’in Fransız 39. hava filosuna çektirdiği hava fotoğrafında hendeğin o burçta kesildiği görülüyor. Yani surun güneydoğu ucundaki tuğla yapı hattın bir kapısı değil, ayrı bir yapı. Kendi tarihi, adının neden yanlış olabileceğiyle birlikte ayrı kaydında anlatılıyor.

Nasıl gezilir

Sur hattı bugünkü şehrin içinde kalıyor ve arada modern yollar hattı kesiyor. En rahat başlangıç güneydoğu köşesindeki Bab Bağdad: oradan hat kuzeye uzanıyor ve burçlar sırayla görünüyor. Sur içinde Ulu Cami’nin tuğla minaresi ve Kasr el-Benat’ın tonozlu salonları duruyor; ikisi de yürüme mesafesinde. Burçlara bakarak hattın ayakta kalan kesimini yürümek bir saat kadar sürüyor.

Güvenlik

Rakka’da enkaz ve patlamamış mühimmat hâlâ bildirilen bir risk. Surun dibindeki boş arsalarda ve kazılmış zeminde işaretli yoldan çıkma. Surun üstüne tırmanma: kerpiç gövde yük taşımıyor ve dış kaplama yer yer dökülüyor.

Neyi kaçırma

Kuzey kapısını. Çoğu ziyaretçi Bab Bağdad’da durup geri dönüyor. Oysa kazıyla belgelenmiş gerçek Abbasî kent kapısı hattın kuzeyinde, kaynakların Bab Harran dediği yerde duruyor.