Tulul es-Safa: Suriye’nin En Genç Lav Sahası

Cebel el-Arab bazalt platosunun kuzeydoğusunda, Şam’ın yaklaşık 95 kilometre güneydoğusunda, Şahba’nın doğusunda bir lav sahası. Yaklaşık 220 km² büyüklükte ve içinde en az 38 cüruf konisi var. Uzaydan bakınca açık renkli çölün ortasında koyu bir leke gibi görünüyor. Burası aynı zamanda Safai alfabesine adını veren yer: 1857’de bu kayalarda o güne kadar bilinmeyen bir yazı bulundu. Yolu, köyü ve suyu olmayan, bugün yalnızca bedevilerin ve arkeologların gittiği bir alan.

Nerede

Kuzeyinde Badiye, güneyinde Hamad çölü, güneybatısında Ard el-Kira lav akıntısı var. Kenarında Tunç Çağı yerleşimi Hirbet el-Umbaşi, onun komşusu Hirbet el-Hibariye ve Emevi sarayıyla bilinen Cebel Says bulunuyor. Tulul es-Safa, Suudi Arabistan’a kadar uzanan ve 50 bin km²’yi aşan Harrat eş-Şam lav sahasının kuzey parçası. Alan çok geniş olduğu için bu sayfada tek bir harita noktası yok.

Ne kadar genç

Bacaların bir kısmı Holosen’de, yaklaşık 12 bin yıl önceden bu yana etkindi. Arapça Vikipedi’ye göre 1850’de sahada kaynayan bir lav gölü görüldü; kayda geçen en son etkinlik bu. 2002’de Arap Dünyası Jeolojisi Uluslararası Kongresi’nde sunulan bir çalışma, güney Suriye’de tespit ettiği 13 lav akıntısının en genci olarak Safa’yı gösterdi. Konilerin bazıları ve yükseklikleri: Tell el-Akzas 889 metre, Tell es-Safa 739 metre, Cebel Says 692 metre.

Safai yazıtları

1857’de sahada bilinmeyen bir alfabeyle yazılmış yazıtlar bulundu ve alfabe bölgenin adıyla Safai diye anılmaya başladı. Yazıtlar MÖ 1. binyıl ile MS 4. yüzyıl arasına tarihleniyor, bazalt kayalara oyulmuş ve çoğunun yanında deve çizimi var. Arapça Vikipedi bu alandan bilinen yazıt sayısını 2000’in üstünde veriyor; sayı düşük olabilir. Süveyda Eski Eserler Müdürlüğü, El-Vatan gazetesinin 11 Ağustos 2022 tarihli haberine göre, Safai yazıtlı bazalt taşları teslim aldı. Bölgeden çıkmış, üzerinde Safai yazısı ve deve figürü olan kırmızı kum taşından bir parça bugün British Museum’da; müzeye Gertrude Bell bağışladı.

Neyi kaçırma

Kayaların yüzeyini. Tulul es-Safa’da yazıt bir müze vitrininde değil, lav taşının kendisinde duruyor. Deve çizimleri yazıtların en kolay seçilen işareti; bir çizim görülen yerde aynı kayada bir ad ya da kısa bir satır da çoğu zaman oluyor.

Tarih boyunca kim kullandı

Alan çok susuz ve tarih boyunca yerleşime değil sığınmaya hizmet etti; Dürziler savaş yıllarında buraya çekildi. Suriye iç savaşında ISİD’in bölgedeki son cebi burasıydı; hükümet güçleri alanı 17 Kasım 2018’de geri aldı. Arapça Vikipedi, sahayı Leca Koruma Alanı’nın uzantısı olarak bir jeoparka çevirmeye dönük projelerden söz ediyor.

Bugünkü durum ve erişim

Sahaya giden yol, yakında köy ya da hizmet yok. Alan 2018’de çatışma bölgesiydi ve patlamamış mühimmat riski için son 12 ayda yayımlanmış bir kaynak bulunamadı. El-Vatan gazetesi 23 Ağustos 2026’da Şam–Süveyda yolunun Ummu’z-Zeytun kontrol noktasında kesildiğini yazdı; Snack Syrian da 2 ve 10 Eylül 2026’da Süveyda vilayetine giriş ve çıkışın fiilen kısıtlı olduğunu aktardı. Bu sayfa Tulul es-Safa’nın ne olduğunu anlatıyor; bugün gidilebileceğini söylemiyor. Yola çıkmayı düşünen biri önce güncel durumu resmî kaynaktan kontrol etmeli.