Üveys el-Karanî Türbesi (Rakka)

Rakka’nın eski mezarlığında üç makam vardı: Ammar bin Yâsir, Übeyy bin Kays en-Nehaî ve Üveys el-Karanî. Burada 18. yüzyıldan kalma küçük kubbeli bir odanın yerine 1988’de büyük bir külliye yapılmaya başlandı; mavi çinili kubbeleri ve minareleriyle 2003’te tamamlandı. IŞİD 2014’te yapıyı iki ayrı patlatmayla yıktı. Bu sayfa yerin katmanlı tarihini ve bugün hakkında neyin bilinmediğini anlatıyor.

Burası neresi

Mezarlık, Abbasî surunun güneydoğu ucundaki Bab Bağdad’ın yaklaşık 250 metre doğu-güneydoğusunda. Mezarlığın, 657’deki Sıffîn Savaşı’nda ölenlerin gömüldüğü yer olduğu kabul ediliyor; savaş alanı Rakka’nın yaklaşık 40 kilometre batısında. Antik Kallinikos’un güneybatı kapısı Bab el-Hacirân bu mezarlığa açılırdı. Ammar bin Yâsir Hz. Muhammed’in ilk sahabelerinden; Sıffîn’de Hz. Ali’nin safında öldü. Üveys el-Karanî ise Yemenli bir tâbiî, yani Peygamber’i görmemiş ama sahabeyle yaşamış kuşaktan.

Osmanlı döneminde ne vardı

Eski mezarların çoğu zamanla kayboldu. Geriye iki şey kaldı: Ammar bin Yâsir’e ait olduğunu söyleyen şahideli bir mezar ve Üveys el-Karanî’nin mezarı üstüne kurulmuş küçük kubbeli bir oda. Odanın üstündeki Arapça kitabe, yenilemeyi Rakka ve Ruha (Urfa) valisi Rıdvan Paşa zamanında Müslim er-Rakkî bin Ali Ağa bin İsmail Ağa’nın yaptırdığını söylüyor; tarih 1152 Hicrî, yani 1737. Kubbe Sultan Abdülmecid döneminde bir kez daha yenilendi. Alman arkeolog Ernst Herzfeld 1907’deki ziyaretinde bunu not etti.

Külliye nasıl bir yapıydı

1983’te valilik mezarlığı park yapmak için kaldırmaya başladı. 1988’de İran’ın talebiyle makamların çevresinde yeni bir külliye projesi başladı. İşler 2003’te bitti; Arapça kaynaklar 2004 tarihini veriyor. Külliye 50000 metrekarelik bir arsaya oturuyordu ve inşaat alanı 17000 metrekareydi.

• Ammar bin Yâsir makamı: 730 metrekare, kubbesi 12 metre.
• Üveys el-Karanî makamı: aynı ölçüde.
• Übeyy bin Kays makamı: 325 metrekare, kubbesi 9 metre.

Üst katta ziyaretçi odaları vardı. İran, Lübnan ve Irak’tan Şii ziyaretçiler düzenli olarak geliyordu.

Ne zaman ve nasıl yıkıldı

IŞİD 26 Mart 2014’te külliyeyi patlattı ve minareler çöktü. Ayakta kalan bölüm 15 Mayıs 2014’te yeniden patlatıldı. Bazı kaynaklar 31 Mayıs tarihini veriyor, ama olayların ayrıntılı anlatımı 15 Mayıs’la örtüşüyor. Ulaşılabilen kaynaklara göre 2026 itibarıyla yeniden inşa başlamamıştı.

Bugün ziyaret edilebilir mi

Doğrulanamadı. Alanda bugün yalnızca enkaz mı, geçici bir yapı mı, yoksa başlamış bir inşaat mı durduğunu gösteren güncel bir kaynak bulunamadı. Rakka’da enkaz ve patlamamış mühimmat hâlâ bildirilen bir risk. Gitmeyi düşünüyorsan alanın durumunu Rakka’da yerelden sor; Bab Bağdad’ı görmeye gelen zaten bu mezarlığın birkaç yüz metre yakınına geliyor.

Neyi kaçırma

Bab Bağdad’ın kemerinden doğuya bak. 2006’da çekilmiş fotoğraflarda kapının kemeri külliyenin turkuaz kubbesini ve minaresini tam ortasına alıyordu; bu sayfanın kapağı da o yıldan. Bugünkü boşluğu o karelerle karşılaştırmak, yapının ne kadar büyük olduğunu ve Abbasî kapısına ne kadar yakın durduğunu en kısa yoldan gösteriyor.