Suriye’de Haçlı izleri

Suriye sahilinde Haçlı dönemi iki yüzyıl sürdü ve arkasında dağınık ama okunaklı bir hat bıraktı. Sitede bu hattın beş kalesini üç güne bağlayan bir rota duruyor. Bu sayfa o rotanın anlatmadığı şeyi anlatıyor: kim geldi, hangi tarikat neyi tuttu, hangi yapı rotanın dışında kaldı ve bugün ne görülüyor.

Kim geldi, nereye yerleşti

Sahil şeridi kuzeyde Antakya, güneyde Trablus merkezli iki Haçlı devletinin arasında bölünmüştü ve kaleleri çoğu zaman devlet değil tarikat işletiyordu. Hospitalier şövalyeleri Krak des Chevaliers ile Marqab’ı tuttu; Tapınakçılar Tartus’u, Safita’yı ve Arwad’ı. Aradaki küçük kaleler bir hattın halkalarıydı, tek başına bir mevzi değil.

Bunu en açık gösteren yapı Kalaat Yahmur. Kale düzlükte, doğal savunması olmayan bir yerde duruyor — çünkü işi duvar değil haber: Tartus kuzeyde, Safita doğuda, Areymeh güneyde kalıyor ve üçüyle de görüş hattında.

Rotanın beş kalesi

Kalaat Yahmur. Haçlıların Chastel Rouge dediği yer; ad, yapıdaki kırmızımsı kumtaşından geliyor. İki katlı bir donjon, 16 metreye 14 metre, ve onu çeviren 42’ye 37 metrelik dörtgen duvar. Bir Haçlı kalesinin en yalın hâli.
Safita Beyaz Kule. Chastel Blanc: bir donjon, ve kalenin geri kalanı gidince etrafına kasaba büyüdü. Zemin katta Mar Mihail Şapeli çalışan bir kilise, üst kat savunma katıydı.
Krak des Chevaliers. Ayakta kalmış en sağlam Haçlı kalesi. Çift sur, gotik revaklı yemekhane, 120 dakika.
Marqab Kalesi. Krak’ın sahildeki karşılığı ve tam zıddı: açık kireçtaşı değil, sönmüş bir yanardağın kara bazaltı. Sultan Kalavun uzun bir kuşatmanın sonunda 1285’te aldı.
Selahaddin Kalesi. Sırtı karadan koparmak için kayaya 28 metre derinliğinde hendek oyulmuş ve ortada köprüyü taşıyan tek bir kaya sütunu bırakılmış. 2006’da Krak ile birlikte UNESCO listesine girdi.

Rotanın dışında kalanlar

Üç günlük rota kaleleri topluyor; sahildeki Haçlı izi bununla bitmiyor.

Tartus Eski Şehri. Şehir bir kalenin içinde. Tapınakçılar 1152’de devraldı ve deniz kıyısına çift sıra surlu bir kale kurdu; sonraki yüzyıllarda insanlar o surların üstüne ve içine ev yaptı. Doğu cephesinden bakınca durum en açık: alt sekiz on metre 12. yüzyıl duvarı, üstündeki katlar balkonlu daireler.
Tartus Katedrali. Haçlı döneminden kalan dinî yapıların en sağlamı; üç sahınlı, 40 metre uzunluğunda ve 27 metre genişliğinde. Duvarlar kalın, açıklıklar dar, kuzey köşesinde bir kule var — bir kilise kadar bir sığınak gibi de kurulmuş. Bugün Tartus Müzesi ve içinde sahilin kazıları sergileniyor.
Arwad Adası. Haçlılar burayı Levant’taki son tutunma noktası olarak kullandı ve 1302’de bıraktı. Tartus’tan tekneyle 20 dakika, ada üç saat istiyor; ortasındaki kale bugün müze.
Barin Kalesi. İç kesimde: Haçlılar 1126’da kurdu, 1137’de kaybetti. Bugün hendek ve kule kaideleri duruyor.
Harim Kalesi. Kuzeyde, Amik ovasına bakıyor. Bizans kurdu ve kale Haçlılarla Zengîler arasında altı kez el değiştirdi.
Kalaat Burzey. Ğab ovasına bakan sarp kale; Selahaddin 1188’de üç günlük kuşatmayla aldı, 21 kulesi duruyor.
Kalaat el-Mehelbe. Bizans’tan Haçlılara, Selahaddin’den Memlûklara geçti; 1408 depreminden sonra bir daha iskân edilmedi.

Haçlı sanılan ama Haçlı olmayan kaleler

Sahil dağlarında aynı yüzyılda ikinci bir taraf daha vardı ve kaleleri Haçlı kalesi değil. Nizarî İsmailîlerin Suriye’deki merkezi Masyaf’tı ve Raşid ed-Din Sinan orada oturuyordu; Kalaat el-Kahf onun karargâhıydı, Kadmus bir dönem ana merkezdi, Havabi’nin surları içinde bugün hâlâ bir köy yaşıyor.

Bu ayrım pratik bir işe yarıyor: bu dört kale rotaya girmiyor, kendi güzergâhında geziliyor ve mimarisi de başka — Haçlı kalesinin kütle mantığı yerine kayanın biçimine uyan düzensiz bir plan görüyorsun.

Şeyzer: komşuluğun yazıya geçtiği yer

Asi’nin üstündeki dar kaya sırtında duran Şeyzer, Usame bin Munkız’ın kalesiydi. Ailesi Haçlı komşularıyla hem savaştı hem alışveriş etti ve Usame bunu yazdı; sahilin iki yüzyılını yalnız kuşatma listesi olarak okumamak için gereken kayıt bu. Kale 1157 depreminde ağır hasar gördü.

Yedi tarih, iki yüzyıl

1126. Haçlılar Barin’i kurdu.
1137. Barin kaybedildi.
1152. Tapınakçılar Tartus’u devraldı.
1188. Selahaddin Burzey’i aldı; Tartus’ta şehri aldı ama Tapınakçılar iç kaleye çekildi.
1285. Kalavun Marqab’ı aldı.
1291. Tartus’un iç kalesi düştü ve anakaradaki son Tapınakçı mevzisi olarak kapandı.
1302. Arwad bırakıldı.

Bugün ne görülüyor

Ayakta olanlar dört kale ve bir kilise: Krak, Marqab, Selahaddin, Safita ve Tartus Katedrali. Plan hâlinde okunanlar Yahmur ile Barin. Kentin içine karışanlar Tartus Eski Şehri ve Arwad — buralarda gördüğün şey bir anıt değil bir mahalle. Yıkık olanlar Mehelbe ve Kadmus; Burzey’in kuleleri ise ayakta.

Nasıl gezilir

Beş kaleyi bağlayan rota Tartus’ta başlayıp Lazkiye’de bitiyor: 273 kilometre, üç gün, araç şart. Bu sayfadaki eklemeler için pratik sıra şu: Tartus Eski Şehri ile Katedral aynı sabaha giriyor ve rotanın ilk gününü yarım saat geciktiriyor. Arwad ise yarım gün ekliyor, yani ya bir kale düşüyor ya rota dört güne çıkıyor. Barin ve Harim başka yönde kalıyor ve bu rotaya bağlanmıyor.