Suriye’de İslam mimarisinin gelişimi

Suriye’de İslam mimarisi bir üsluptan ötekine sıçramıyor; her dönem bir önceki dönemin çözdüğü sorunu devralıp yeni bir tane ekliyor. Yapı sözlüğü ve bir taşın çağını kestirme yöntemi sitede ayrı sayfalarda duruyor. Buradaki soru sıraya dair: hangi yapı neyi ilk kez yaptı.

Emevî · avlu ve devşirme

Şam’daki Emevî Camii 715’te tamamlandı ve altında iki katman daha var: önce bir kilise, ondan önce bir tapınak. Avlunun batı duvarındaki altın mozaikler ilk hâlinden kalan parça. Getirdiği düzen bugün de her ulu camide görülüyor: geniş bir avlu ve ona enine yayılan bir ibadet salonu. Sütunlar eski yapılardan devşirildi; taşı yeniden kullanmak bu dönemde bir zorunluluk değil bir yöntemdi.

Aynı kuşaktan Halep Ulu Camii sekizinci yüzyılda kuruldu; Busra Ömer Camii’nin kuruluşu Emevî kitabeleriyle tarihleniyor ve hicretin ilk yüzyılından kalan ender camilerden biri sayılıyor. Hama Ulu Camii ise zincirin kendisini gösteriyor: Roma tapınağıydı, Bizans kilisesiydi, sonra cami oldu.

Çölde ikinci bir tür var. Kasr el-Hayr el-Garbi 727’de, eş-Şarki 728’de kuruldu ve ikisi de kale değil, duvarla çevrili av ve otlak alanının içindeki çiftlik yerleşkesi. Kuleleri yuvarlak, gösterişli ve mazgalsız — savunma için değil, mimari bir jest olarak duruyorlar.

Fâtımî ve öncesi · alçının dönemi

Onuncu ve on birinci yüzyıl büyük yapı bırakmadı ama süslemede iz bıraktı. Şam’daki Melik ez-Zahir Hamamı 985’te yapıldı ve şehrin hâlâ çalışan en eski hamamlarından biri. Midan’daki Fulus Camii küçük bir mahalle mescidi; adını duyuran şey mihrabındaki Fâtımî işi bitkisel alçı süsleme, gerisi sade. Halep’te Nokta Camii de bu kuşaktan, Hamdânî döneminden.

Zengî · medrese ve mukarnas

On ikinci yüzyılın getirdiği şey yeni bir yapı türü: medrese. Şam’da Nureddin Bimaristanı 1154’te kuruldu — hastane ve tıp okulu — ve planı dört eyvanlı bir avlu, girişi mukarnaslı bir taçkapı. Nuriye Medresesi 1172’de kuruldu ve kurucusunun türbesini yapının içine aldı; mukarnaslı sivri kubbesi yüzyıllardır anlatılıyor. Kurucuyu yapıya gömmek bu dönemde başlıyor ve sonraki üç yüzyıl boyunca sürüyor.

Halep’te aynı hamle görülüyor. Mukaddemiyye 1124’te kiliseden camiye, 1168’de medreseye çevrildi ve kapı lentosundaki yazı bilinen en eski nesih kitabe. Halaviye Medresesi beşinci yüzyıl katedralinin yerine kuruldu ve katedralin Bizans sütun başlıkları hâlâ namaz alanında. Şuaybiye Camii 1150’de yapıldı ve bugün Bab Antakya’nın hemen içinde tek başına ayakta kalan bir cephe.

Eyyûbî · her şeyi tek avluya toplamak

On üçüncü yüzyılın yeniliği yapı türü değil, birleştirme. Halep’te Sultaniye Medresesi’nde medrese, cami ve Melik Zahir Gazi’nin türbesi tek avlunun çevresinde duruyor. Firdevs Medresesi 1235’te Dayfa Hatun’un yaptırdığı yapı: on bir kubbe, mermer mozaikli mihrap ve avluyu dolanan uzun bir kitabe — yazı burada süsleme değil, mimari bir kuşak.

Şam’da Adiliyye Medresesi sarkan taşlı portali ve satranç düzeninde döşeli avlusuyla aynı mantığı taşıyor. Selahaddin Türbesi 1196’da Emevî Camii’nin kuzey duvarına bitişik yapıldı. Aynı dönem askerî mimarinin de zirvesi: Halep Kalesi Eyyûbî yapısı, Şam Kalesi Selçuklu temeli üstünde Eyyûbî.

Memlûk · ablak ve sokak cephesi

Memlûk dönemi yapıyı sokağa çıkardı. Ana tema ablak: siyah bazalt ile beyaz kireçtaşının şerit şerit değişmesi, ve bu şerit artık avluda değil, caddeden görülen uzun cephede. Halep’te Otruş Camii’nin yapımına 1393’te başlandı, 1408’de bitti ve şehrin en çok oyulmuş cephesi bu yapıda duruyor.

Sıra şöyle okunuyor:

1303 Mahmandar — minare gövdesinde zikzaklı bir kuşak.
1317 Tankiz.
1318 Altun Boğa — kubbe içeriden baştan sona mukarnaslı.
1350 Sahibiye.
1354 Bimaristan Arguni — eyvanlı avluda fıskiyeli havuz.
1372 Mencek Hamamı.
1420 Tevrizi — minaresi 1430’da ayrı bir kütle olarak eklendi.
1458 Muallak.
1491 Hamam Yalbuga — siyah-sarı şeritli cephe.
1515 Sibaiye — Memlûk Şam’ının son yapılarından.

Şam’da Zahiriyye Medresesi’nde Baybars’ın türbe odasını çepeçevre saran altın zeminli mozaik şeridi, Emevî Camii’ninkinin devamı gibi okunuyor.

Osmanlı · kubbe, kurşun ve han

On altıncı yüzyılda düzen değişiyor: enine yayılan salon yerine tek büyük kubbe, önünde kubbeli revak, yanında kalem gibi ince bir minare ve üstünde kurşun. Halep’te Hüsreviye 1546’da kuruldu ve planını Mimar Sinan çizdi; yapı Ağustos 2014’te yıkıldı. Halep Adiliye Camii 1556’da vakfedildi ve İznik çinili alınlıkları ile çift sıra revakı bu dönemin işaretleri. Şam’da Tekkiye Süleymaniye 1560’ta bitti; Sinan’ın Şam’daki tek eseri. Derviş Paşa Camii 1574, kapısını çevreleyen İznik panolar sokaktan görülüyor. Behramiye 1583, Sinan Paşa Camii 1590 ve yeşil sırlı minaresi.

Ama dönemin asıl ölçek değişikliği camide değil, ticaret yapısında. Han el-Hayyatin 1552’de Şam’ın ilk Osmanlı hanı olarak yapıldı, avlusunu on iki oda çeviriyor. Han el-Cumruk’un 53 deposu var; Halep’te İbşir Paşa Vakfı 1652’de bir han, bir çarşı ve oymalı cepheli bir kahvehane salonunu tek vakıfta topladı; Han el-Vezir 1682. Zirve Şam’da: Esad Paşa Hanı 1753’te tamamlandı ve dört ağır ayağın üstünde dokuz kubbe taşıyor. Konut tarafında Azm Sarayı 1749’da yapıldı ve Hama’daki Azm Sarayı ondan önce geliyor.

Şeridin bugüne uzanması

Ablak bir dönemle kapanmadı. Midhat Paşa Çarşısı 1878’de yeniden düzenlendi, Hamidiye Çarşısı’nın kemerli teneke çatısı on dokuzuncu yüzyıl sonunun işi. Humus’taki Halid bin Velid Camii yirminci yüzyıl başında yapıldı ve cephesi hâlâ siyah-beyaz şerit şerit. Aynı şehirde Atasi Camii 2009’da açıldı: kare minare, sıra sıra kubbe, beyaz taş. Dört yüz yıllık bir tema hâlâ kullanımda.

Gelişimi bir yürüyüşte görmek

Şam’da tek bir hat beş dönemi sırayla veriyor. Emevî Camii’nden başla; kuzeyinde Zahiriyye ile Adiliyye karşılıklı duruyor. Sonra Terzi Çarşısı’ndaki Nuriye Medresesi ve Nureddin Bimaristanı. En sonda Bzuriye’deki Esad Paşa Hanı ve Azm Sarayı. Yürüyerek yarım gün.

Halep’in karşılığı da benzer: Ulu Cami, karşı kapıdaki Halaviye, kalenin girişindeki Sultaniye, güneydeki Otruş, sonra Behramiye ve Han el-Vezir.

Yanılmamak için tek kural

Gördüğün taş yapının yaşını değil, son onarımın yaşını söylüyor olabilir. Hama Ulu Camii 1982’de yerle bir oldu ve 2001’e doğru yeniden yapıldı; Tankiz Camii’nin bugünkü hâli yirminci yüzyıl yeniden yapımı ve özgün olan minare ile iki taçkapı. Bir yapının çağını soruyorsan en güvenilir kaynak kitabe: tarihi taşın üstünde yazıyor ve onarım onu genellikle yerinde bırakıyor.