Suriye’de kuş ve yaban hayatı

Suriye kuş gözlemi için kurulmuş bir ülke değil: rehber ağı yok, kule yok, tabela yok. Buna rağmen ülkenin doğa tarihinde dünyanın konuştuğu bir hikâye var ve gezgin onu bilmeden Tedmür yolundan geçiyor. Bu sayfa o hikâyeyi ve etrafındaki birkaç gerçeği anlatıyor.

Kelaynak: yetmiş yıl sonra bulunan koloni

Kelaynak siyah tüylü, kızıl yüzlü, uzun kıvrık gagalı bir kuş. Mısır hiyerogliflerinde resmi var; 4500 yıl öncesinden tanınıyor. Suriye’de uzun süre yok sayıldı — ülkede soyunun yetmiş yılı aşkın süre önce tükendiği kabul ediliyordu.

2002 baharında bir biyoçeşitlilik taramasında bedevi göçerlerin ve yerel avcıların bilgisiyle Bâdiye tarandı. Sonuç şuydu: kuş hiç yok olmamıştı. Eski yuvalama noktalarından 15’i bulundu ve bunlardan biri, Tedmür yakınında, hâlâ üreyen küçük bir koloni taşıyordu. Koloninin tamamı yedi kuştu.

Kuşun nereye gittiği

2006’da 13 kuş uydu vericisiyle işaretlendi ve göç yolu ilk kez görüldü. Erişkinler kışı Etiyopya yaylalarında geçiriyordu — türün otuz yıla yakın süredir kaydedilmediği bir yer. Ara duraklar Suudi Arabistan ile Yemen üzerinden uzanıyordu.

İzleme aynı zamanda sorunu da gösterdi: yavrular kışlağa varamıyordu. Göç hattı boyunca elektrik hattına çarpma ve denetimsiz avlanma yavru kaybının başlıca sebebi olarak çıktı. Yani koloni yumurtluyor ama nesil yenilenmiyordu.

Korumanın kısa ömrü

2002 ile 2004 arasında Tedmür’de yerel halkla yürütülen bir koruma programı kuruldu; korucular yetiştirildi. 2008 ile 2009 arasında bir uluslararası proje çölde bir koruma alanının sınırlarını çizdi. 2010’da üretim merkezinde büyütülen üç yavru kolonivere katıldı ve bir erişkinin ardından Tedmür’den 1000 kilometreden uzun bir yol kat ederek Suudi Arabistan’ın güneybatısına ulaştı.

Çalışma 2011 Martında durdu. Yetiştirilen korucuların sonraki yıllarda kuşları korumayı sürdürdüğü bildiriliyor. Tedmür’e tek başına dönen bir kuşun görüldüğü son yıl 2014. Uzun süren erişim ve izin sorunlarının ardından 2002’de bulunan koloni 2025 itibarıyla işlevsel olarak tükenmiş sayılıyor.

Bu sayfa hikâyeyi buraya kadar yazıyor çünkü sonu belgeli. Gezginin Tedmür’de görebileceği bir kuş yok; görebileceği şey, bir türün son doğu kolonisinin nerede durduğu.

Göç yolu üstünde bir ülke

Suriye Avrupa ile Afrika arasındaki büyük göç koridorunun üstünde. Leylek, turna, balıkçıl, yağmurcun ve yırtıcılar bahar ile güzde ülkenin üstünden geçiyor ve Bâdiye’deki mevsimlik tuz gölleri bu geçişte mola noktası oluyor. Göç iki pencerede yoğunlaşıyor: mart ile nisan, eylül ile ekim.

Gözlem için ekipman gerekmiyor ama beklentiyi doğru kurmak gerekiyor. Kuş turizmi altyapısı yok; gördüğün şey yolun kenarından, göl kıyısından ve tarlanın üstünden görünen kadarı.

Sebha el-Cabbul

Halep’in 40 kilometre güneydoğusunda, Sefire yakınında. Ülkenin en büyük doğal gölü ve etrafı tuzla. Ramsar sözleşmesi listesinde ve göçmen kuşlar için sığınak; kıyısında ellinin üstünde tuzcul bitki türü yetişiyor, bu da Suriye’deki tuzlalar arasında en yüksek sayı.

Göl mevsimlik: baharda yayılıyor, yaz sonunda çekiliyor ve doğu ucu tuz toplamak için kullanılıyor. Ziyaret etmek isteyen yolu ve izin durumunu yerelden sormalı; alan turizme açılmış bir yer değil.

Bâdiye’nin memelileri

Bâdiye bir zamanlar ceylan, çita, yaban eşeği ve deve kuşu taşıyordu. Bunların büyüğü bölgede tükendi. Bugün olağan olan küçük kemirgenler ve onların avcıları: yılan, akrep, deve örümceği, tilki.

Tedmür’ün 27 kilometre güneydoğusundaki Tuleyle bu tabloyu tersine çevirmek için kurulmuştu. 1991’de ilan edildi, 1996’da Ürdün’den hediye gelen sekiz Arap oriksiyle bir üretim programı başladı ve alanda 257 kuş türü kaydedildi. Alanın bugünkü durumu yerelden sorulmalı.

Halep’ten çıkan hamster

Dünyadaki evcil altın hamsterların hepsi kuzey Suriye’den geliyor. Tür ilk kez Halep’in doğa tarihini anlatan 18. yüzyıl kitabının ikinci baskısında tarif edildi ve 1839’da ayrı bir tür sayıldı. 1930’da bir zoolog Halep yakınında bir dişiyi yavrularıyla birlikte yakaladı.

Mitokondriyal DNA çalışmaları bugün laboratuvarlarda ve evlerde bulunan altın hamsterların tek bir dişiden geldiğini gösteriyor — büyük ihtimalle 1930’da yakalanan o dişiden. Halep çarşısında bunu kimse anlatmıyor, ama bilgi doğru.

Gezginin yapabileceği

Fazla bir şey değil, ama sıfır da değil. Kuşu ve memeliyi ürkütmemek, göl kıyısında araçla kıyıya inmemek, yuvalama mevsiminde kayalığa tırmanmamak. Bir de canlı hayvan ya da hayvan ürünü satın almamak.

Bir şey daha: gördüğünü kaydet. Suriye’de düzenli kuş sayımı uzun süredir yapılamıyor ve gezginin fotoğrafı bile bir veri. Ne olduğundan emin değilsen ad koyma, tarih ile yeri not et; ad sonradan konur.