Kuzeyde gezi: İdlib ve Ölü Şehirler

İdlib’e şehri görmeye gelinmiyor, çevresine geliniyor. Zaviye Dağı ile Ala Dağı arasındaki yamaçlarda birinci ile yedinci yüzyıl arasında kurulup sonra terk edilmiş yüzlerce köy var; çoğunun duvarları hâlâ ayakta ve üstlerine kimse yeni bir şey yapmadı. Bu sayfa onları nasıl gezeceğini anlatıyor: hangi köy hangi güne, hangi uyarı hangi alanda.

Önce güvenlik: patlamamış mühimmat

Kırsal İdlib’de patlamamış mühimmat kalıntısı bildirilen bir risk ve bu sayfanın en önemli cümlesi bu. Uygulaması basit ve tartışmasız: yoldan ve patikadan ayrılma, tarlaya ve yıkıntının içine girme, yerde duran metal parçalara dokunma. Fotoğraf için patikadan bir adım yana çıkmak da bu kuralın içinde. Alanların çoğu çitsiz ve bekçisiz, yani seni durduracak bir şey yok; ölçüyü kendin koyacaksın.

Bölgenin o haftaki durumu için yerel bir rehbere ya da otel sahibine sor. Ülkenin geneli için kendi dışişlerinin uyarısına bak; resmî uyarılar Suriye’nin tamamı için en yüksek seviyede duruyor.

Kalıntıda oturan aileler

Bazı Ölü Şehir alanlarında savaş yıllarında yerinden edilmiş aileler barındı ve bir kısmı hâlâ orada. El-Bara’da modern köy zaten kalıntının içine kurulmuş; Deyr Semaan’ın yapıları arasında hayvan barındıran evler var. Kural tek cümle: hâlâ oturulan bir yapıya izinsiz girme, avluya adım atma, çamaşır asılı bir duvarı çerçeveye alma.

Bu bir nezaket önerisi değil, sınırın kendisi. On dört asırlık bir kilise ile birinin bugünkü evi aynı taş yığınının içinde olabiliyor ve ikisini ayıran şey senin dikkatin. İnsan fotoğrafı için önce sor; hayır denirse ısrar etme.

Birinci gün: güney masifi

Zaviye Dağı’nda El-Bara ve Serjilla birbirine 7 kilometre uzaklıkta ve ikisi tek bir sabaha sığıyor. El-Bara Ölü Şehirler’in en genişi: zeytinliklerin arasında iki piramit çatılı anıt mezar, kiliseler ve endüstriyel ölçekte zeytin presleri. Serjilla en iyi korunmuşu; hamamı ve karşısındaki andron binası bütün bölgede duvarları en tam duran ikili, çatıları yok ama gerisi yerinde.

Öğleden sonra kuzeye, Ala Dağı’na geç: Kalb Lozeh Kilisesi’nin batı cephesi iki kule ve aralarında geniş bir kemer taşıyor ve bu düzen Avrupa’da dört yüzyıl sonra çıkıyor. Cepheyi ikindide gör, o saatte ışığı karşıdan alıyor. Üç durak ve toplam 180 kilometre, direksiyonda yaklaşık beş saat. Erken çıkılıyor.

İkinci gün: Ebla, Ruveyha ve kuzey

İkinci gün daha uzun sürüyor: 190 kilometre. Ebla höyüğü Halep’in 55 kilometre güneybatısında, Halep–Şam yolunun kenarında; höyük ovadan tek başına yükseliyor ve yoldan görülüyor. Yanan Saray G’nin tören merdivenini bul, arşiv odaları onun yanındaydı. Tabletleri burada göremezsin, Halep ve İdlib müzelerinde.

Ruveyha Zaviye Dağı’ndaki en büyük Ölü Şehirler’den biri: Bissos Kilisesi’nin ayakta duran kemeri, ikinci bir bazilika ve iki katlı bir çarşı yapısı. Kemer geç öğleden sonra, batı ışığında okunuyor. Gün Mar Semaan’da bitiyor — vilayet sınırının ötesinde ama aynı taş ve aynı yüzyıl.

Üçüncü seçenek: kuzey masifi

Üçüncü bir günün varsa kuzey masifi ayrı bir gün ediyor: 146 kilometre. Harim Kalesi Amik ovasına bakan höyüğün üstünde ve tırmanış bir saat sürüyor; kuzeydoğu yanındaki kaya hendeği yukarıdan daha iyi anlaşılıyor, korkuluk yok. Barişa Dağı’ndaki Babiska iki Bizans kilisesi ve 547 tarihli bir çarşı binası taşıyor. Aynı güne Kalb Lozeh de bağlanabiliyor.

Şehirde ne var, ne yok

Açık yazmak gerekiyor: İdlib şehir merkezi 2011 ile 2024 arasındaki çatışmanın içinde kaldı ve hava saldırılarında hasar gördü. Gezilecek bir eski şehir dokusu, çarşı hattı ya da anıt dizisi burada yok ve şehir merkezi için gün ayırma. Ziyaret edilebilecek tek yer müze: İdlib Müzesi Ebla arşivinin çivi yazılı tabletlerini taşıyor. Müze 2013’te kapandı, yağmalandı ve bombalandı; iki salonu 2018’de yeniden açıldı ve 2023 depremlerinde de hasar aldı. Gitmeden önce açık olup olmadığını sor.

Maarat en-Numan Müzesi ayrı bir durak: on altıncı yüzyıl Osmanlı kervansarayı Han Murad Paşa’nın içinde, Ölü Şehirler’in kiliselerinden toplanmış Roma ve Bizans mozaikleri. Savaşta ağır hasar gördü, yine de ziyarete açık; saatleri değişken, gitmeden teyit et.

Nerede kalınır, nasıl gidilir

İdlib şehir merkezinde ziyaretçiye dönük konaklama sınırlı ve seçenekler ay ay değişiyor. Pratikte çoğu ziyaretçi Halep’te kalıp günübirlik geliyor: araba yolu yaklaşık bir saat ve akşam dönüşü rahat. İdlib’de kalacaksan yerini önceden ayarla ve nakit taşı. Kalıntıların yanındaki köylerde konaklama yok ve karanlıkta toprak yolda dönüş yapılmıyor.

Halep’in 70 kilometre güneybatısında, Şam’dan M5 üzerinden yaklaşık beş saat. Kalıntılara toplu taşıma gitmiyor; şoförlü araç tutuluyor ve şoförün bölgeyi bilmesi gerekiyor, çünkü kalıntılar tabelalı değil.

Mevsim ve saat

Mart–mayıs ve ekim–kasım. İlkbahar tek başına bir sebep: taşların arası yeşeriyor ve kalıntılar yılın hiçbir zamanında o kadar iyi görünmüyor. Yaz sıcak ve alanların hiçbirinde gölge yok. Kışın yağmurdan sonra toprak yollar çamurlanıyor ve yüksek şasili bir araç olmadan zorlanıyorsun. Saat sıralaması da sabit: El-Bara sabah, çünkü zeytinliklerde gölge var ve mezarlar yan ışık alıyor; Serjilla taşların arası yeşilken ve sıcak basmadan; Kalb Lozeh ile Ruveyha ikindide, ikisi de batı ışığıyla okunuyor.