Suriye’de konuşulan diller: nerede neyi duyarsın

Suriye’de tek bir dil duyacağını sanarak gelirsen ilk gün yanılıyorsun. Resmî dil Arapça ve gerçekten her yerde işe yarıyor, ama sokakta duyduğun ses şehirden şehre değişiyor ve bazı yerlerde Arapça hiç değil. Bu sayfa o haritayı çiziyor. Yolda kullanacağın kalıplar bölümün ifadeler sayfasında; burada hangi dili nerede duyacağın var.

Arapça tek bir şey değil

Yazı dili ile konuşma dili Suriye’de ayrı iki şey. Gazete, tabela, resmî yazı ve haber bülteni fasih Arapça; sokak, pazarlık ve şaka lehçe. İkisi arasındaki mesafe bir gezgini şaşırtacak kadar büyük ve fasih öğrenmiş biri çarşıda zorlanabiliyor.

Lehçe tarafı da kendi içinde bölünüyor. Ülkenin batısı ve merkezi Levant ağzının kuzey kolunu konuşuyor; kuzeydoğu ise Mezopotamya ağzına giriyor. Aradaki fark aksan farkı değil, kelime ve çekim farkı.

Şam ve Halep: iki ayrı şehir ağzı

Şam ağzı ülkenin en çok duyulan lehçesi: televizyon dizilerinin, şarkıların ve resmî olmayan her şeyin dili büyük ölçüde bu. Bir yabancının öğrenmesi en kolay ağız da o, çünkü kaynak bol.

Halep ağzı ayrı bir tını taşıyor ve komşuluk ettiği yerleri ele veriyor: Türkçeden ve Kürtçeden geçmiş kelimeler Şam’a göre daha çok. Halepliler bunu bilir ve şakasını da yapar. İki şehir arasında anlaşma sorunu yok, sadece kimin nereli olduğu ilk cümlede anlaşılıyor.

Sahil, Havran ve Cezire

Lazkiye ile Tartus arasındaki sahil şeridinin kendi ağzı var; kıyı boyunca kuzeye, Hatay tarafına doğru sürekli bir hat oluşturuyor. Güneyde Deraa ve Havran ağzı Ürdün tarafına yaklaşıyor. Kuzeydoğuda, Cezire’de ve Fırat boyunca duyduğun şey ise artık Mezopotamya kolundan: Irak Arapçasına yakın, Şam kulağına uzak.

Gezgin için pratik sonuç şu: bir kelimeyi bir şehirde öğrenip başka şehirde denediğinde tuhaf bir bakış alabilirsin. Yanlış konuşmuş olmuyorsun, başka yerin kelimesini konuşuyorsun.

Kürtçe

Kürtçe ülkenin en büyük azınlık dili; nüfusun yüzde 10 kadarı Kürt sayılıyor. Konuşulan biçim Kurmancî ve üç ana bölgede yoğunlaşıyor: kuzeydoğuda Cezire, Fırat çevresinde Kobani, batıda Afrin. Bunların dışında Halep ve Şam’da köklü Kürt mahalleleri var.

Duyacağın yer büyük ölçüde kuzeydoğu. Bu sitedeki kayıtların çoğu o bölgede değil; yani gezginin Kürtçe duyma ihtimali daha çok Halep ve Şam sokaklarında.

Ermenice

Ermenice Suriye’de esas olarak Halep’in dili. Savaş öncesinde ülkedeki Ermeni nüfusu yüz bin dolayında tahmin ediliyordu ve büyük bölümü Halep’te yaşıyordu; 2011’den sonra bu sayı ciddi biçimde düştü ve bugünkü tahminler geniş bir aralıkta duruyor. Buna rağmen Halep’te Ermeni okulları, kiliseleri ve dükkânları çalışıyor.

Sahilde Kessab savaş öncesinde Ermeni çoğunluklu bir kasabaydı ve bu sitede kaydı var. Cdeyde mahallesinde bir dükkânda Ermenice konuşulduğunu duymak olağan.

Süryanice ve Turoyo

Süryani kiliselerinin ibadet dili klasik Süryanice ve bu dil ayinde bugün de kullanılıyor. Konuşma dili tarafında ise Turoyo var: Tur Abdin bölgesinin dili, kuzeydoğu Suriye’de de konuşuluyor ve tehlike altındaki diller arasında sayılıyor.

Klasik Süryanice ile Turoyo aynı şey değil; biri ayin dili, öteki evde konuşulan dil. Ayrıca Turoyo ile Malula’nın Aramîcesi de birbirini anlamıyor — bin yıldan uzun süredir ayrılmış iki koldan geliyorlar.

Aramîce: Malula ve iki köy

Bu ülkenin dil haritasındaki en değerli nokta burası. Batı Aramîcesi bugün yalnızca Kalamun dağlarındaki iki köyde konuşuluyor: Malula ve Cubbadin. Üçüncü köy olan Bahaa savaşta büyük ölçüde yıkıldı ve topluluğu dağıldı. Malula Şam’ın 56 kilometre kuzeydoğusunda ve bu sitede kaydı var.

Dilin ağırlığı şurada: İsa’nın konuştuğu dile bugün yaşayan en yakın dil sayılıyor. Konuşanların sayısı az ve yaş ortalaması yüksek. Köyde birinden “Aramîce bir şey söyle” diye istemek sık yapılan ve rahatsız edici bir şey; dinlemek yeterli.

Çerkesçe, Çeçence ve Türkmence

Çerkesler ve Çeçenler Suriye’ye 19. yüzyılda, Kafkasya’daki savaş ve sürgünlerden sonra geldi. Nüfus içindeki payları küçük ve 2011’den sonra bir bölümü Kafkasya’ya döndü, ama dilleri hâlâ evde konuşuluyor.

Türkmence — yani Türkçenin yerel biçimi — İdlib ve Halep hattında, Lazkiye’nin Türkmen Dağı’nda, Humus ve Hama çevresinde, güneyde ise Deraa ve Kuneytra tarafında duyuluyor. Türkiye’den gelen bir gezgin için sürpriz olabiliyor: kelimeleri tanıyorsun.

Gezginin işi

Dil haritasını bilmek pratikte beş şeye yarıyor.

• Arapça her yerde açıyor. Birkaç kalıp öğren; hangi bölgede olursan ol karşılığı var.
• Selamı yerinden seç. Halep’te ve Şam’da aynı kelime, kuzeydoğuda başka bir dil daha duyabilirsin.
• Kimlik sorma. “Sen ne konuşuyorsun” masum bir soru gibi duruyor ama burada kimlik sorusuna dönüşüyor; konuşan anlatmak isterse anlatır.
• İngilizce dar. Otelde, genç esnafta ve rehberlerde var; çarşıda ve şehirlerarası yolda güvenme.
• İşaret dili de bir dil. Suriye İşaret Dili sağır topluluğun dili; yazıyla iletişim her zaman çalışıyor.

Bunların hiçbiri dil öğrenmek değil. Sadece duyduğun sesin ne olduğunu bilmek — ve bu, bir ülkeyi gezerken sanıldığından çok işe yarıyor.