Hirbet el-Umbaşi

Şahba’nın 36 kilometre doğusunda, Cebel el-Arab’ın doğusundaki lav akıntılarının arasında Tunç Çağı’ndan kalma bir yerleşim. Alan 100 hektarı aşıyor ve 670 metre yükseklikte. MÖ 4. binyılda ya da 3. binyılın başında kurulan köyün halkı ağırlıkla hayvancılıkla geçiniyordu, çiftçilik azdı. Yerleşim MÖ 2. binyılın ortasında, nedeni bugün de bilinmeden terk edildi. Taş evleri, suru, barajı ve mezarlarıyla “kara çöl”deki çoban yaşamının en iyi belgelenmiş yerlerinden biri.

Nerede

Şam’ın 80 kilometre güneydoğusunda, Şahba ilçesinin es-Sura es-Sugra nahiyesinde. Kuzeyinde ve doğusunda Tulul es-Safa, güneydoğusunda Ard el-Kira lav akıntıları, batısında Mes’ad vadisi var. Alan Badiye’nin kenarında, ıssız bir lav sahasında; yakında köy ya da yol hizmeti yok. Kaynakların verdiği noktalar birbirinden yüzlerce metre ayrıldığı ve alan çok geniş olduğu için bu sayfada harita yok.

Ne kadar sürer

İki saat. Kuzeydeki dağınık evlerden güneydeki surlu kısma ve batıdaki barajın kalıntısına yürümek zamanın çoğunu alıyor; zemin baştan sona lav taşı.

Ne görülür

Yerleşim iki kısımdan oluşuyor. Kuzey kısmında evler dağınık ve birbirinden uzak: çoğu dikdörtgen, bazalt ya da işlenmemiş taştan, bir ile üç arasında oda ve üstü açık bir hayvan ağılı. Güney kısmı taş bir surun içinde toplanmış ve evleri kare ya da yuvarlak planlı. Arapça kaynaklara göre sur yaklaşık 4 hektarlık bir alanı çeviriyor; kalıntıları kuzey ve doğu kenarında, kule izleri güneydoğuda hâlâ seçiliyor. Batı yolunun yanında vadiyi kesen bir baraj yapılmış ve arkasında toplanan su bir kanalla yerleşimin kuzeybatısına taşınmış; baraj kısmen ayakta. Doğuda ve güneyde iki mezarlık var. Vadinin yamaçlarında Safai yazıtları ve deve çizimleri kaydedilmiş.

Kimler kazdı

Fransız jeolog Louis Dubertret alanı ilk inceleyenlerden biriydi ve yerleşimi Roma dönemine ait sandı. Hollandalı araştırmacı Willem van Liere 20. yüzyılın ortasında lav arasındaki hayvan kemiklerinden etkilenip Umbaşi ile komşusu Hibariye’yi Sodom ve Gomore’ye benzetti; karbon tarihlemesiyle alanı MÖ 3. binyıla yerleştiren de o oldu. Asıl kazıları 1991 ile 1995 arasında Frank Braemer, Jean-Claude Échallier ve Ahmed Ferzat Tarakçı yönetimindeki Suriye-Fransız ortak heyeti yaptı. Sonuçlar 2004’te Beyrut’taki Fransız Yakın Doğu Enstitüsü tarafından kitap olarak yayımlandı.

Neyi kaçırma

Büyük yakma yerini ve çevresindeki tartışmayı. Alanda koyun, keçi, ceylan ve deveye ait yanmış ve kireçlenmiş kemikler var; kaynaklar bunların 10000 ile 40000 arasında hayvandan kaldığını tahmin ediyor. 1954’te öne sürülen açıklama, bir volkanik patlamanın sürüleri diri diri gömdüğüydü ve çevre köylerde hikâye hâlâ böyle anlatılıyor. Sonraki incelemeler kemiklerin hepsinin hayvana ait olduğunu, insan kemiği bulunmadığını ve kemiklerin bir anda değil yavaş yavaş ısıtıldığını gösterdi. Yani yakma büyük olasılıkla insan eliyle yapıldı. Neden yapıldığı açık değil; gübre üretimi, kurban ve bozulan kemiklerden salgın çıkmasın diye yakma, öne sürülen üç açıklama.

Kardeş alanlar

Umbaşi tek başına değil. 6 kilometre güneydoğudaki Hirbet el-Hibariye, bazalt bir tepenin üstünde yaklaşık 1 hektarlık küçük bir yerleşim ve Umbaşi ile birlikte terk edildi. Üçüncü alan Hirbet ed-Dabab. 1984 ile 1993 arasındaki yüzey araştırmaları, Erken Tunç Çağı’ndan Orta Tunç Çağı’na geçişi gösteren bu üç yere odaklandı.

Bugünkü durum

Süveyda Çevre Müdürlüğü 2011’de alanı, Suriye’nin ilk jeoparkı olması planlanan bölgenin arkeoloji envanterine aldı. O günden bu yana alan hakkında bağımsız bilgi yok. Umbaşi, Leca’nın doğusunda, Badiye kenarında ve 2025’teki Bedevi-Dürzî çatışmalarının yaşandığı hatta. Erişim doğrulanamadı; bu sayfa yerin ne olduğunu anlatıyor, bugün gidilebileceğini söylemiyor.