Eczane ve ilaç: tezgâhın önünde ne olur

Suriye’de sağlık sisteminin en ayakta kalan parçası eczane. Küçük bir şikâyette önce oraya gidiliyor: derdini anlatıyorsun, eczacı ya bir kutu veriyor ya da seni hekime yolluyor. Bu sayfa o tezgâhın önünde ne olacağını anlatıyor.

Eczaneye doktorsuz gidilir

Eczacılar üniversite mezunu ve şehirlerde bir kısmı İngilizce konuşuyor. Baş ağrısı, mide bozukluğu, boğaz, kesik, güneş yanığı: hepsi tezgâhta konuşuluyor ve randevu istemiyor. Reçete kültürü Avrupa’dakinden gevşek. Yine de eczacı seni hekime yolluyorsa bunu ciddiye al; o ayrımı yapmayı biliyor.

Eczane bulmak zor değil. Şehirlerde yeşil haçlı levha neredeyse her caddede duruyor. Kırsalda seyrek: küçük kasabada tek eczane olabiliyor ve öğle arasında kapanıyor. Sağlık ve acil durum sayfası aşıdan hastaneye kadar genel çerçeveyi veriyor; burada yalnız tezgâhın kendisi var.

Suriye eczanesi ilaçtan fazlasını satıyor: bebek maması, biberon, cilt ürünü, güneş kremi, gözlük solüsyonu, oral rehidratasyon tozu ve çoğu zaman basit bir tansiyon ölçümü. Yolda eksilen küçük şeyleri süpermarkette değil eczanede arayacaksın.

Raftaki kutu büyük ihtimalle burada yapıldı

Suriye ilacının çoğunu kendi üretiyor. Sağlık Bakanlığı’nın ilaç işlerinden sorumlu bakan yardımcısına göre ülke ihtiyacının yaklaşık yüzde 80’i içeride karşılanıyor. Ülke ayrıca 23 ülkeye ilaç satıyor. Fabrikaların bir kısmı savaşta yıkıldı, bir kısmı üretmeyi hiç bırakmadı.

Bunun okur için karşılığı somut: aradığın markayı bulamasan bile aynı etkin maddenin yerli muadili çoğu zaman rafta. Kutunun üstündeki ad sana yabancı gelebilir. Bakılacak yer marka değil, küçük puntoyla yazılan etkin madde adı — o ad her ülkede aynı.

Neyin sıkıntısı var

Sorun erişim değil süreklilik. Hammadde maliyeti ve dar kâr marjı yüzünden bazı kalemler aralıklı tükeniyor; bu ay bulunan bir kutu gelecek ay bulunmayabiliyor. En ağır açık onkolojide. Nisan 2026’da bir kısım kanser ilacında bakanlığın elindeki stok gerçek ihtiyacın yaklaşık yüzde 20’siydi, bazı türlerde hiç kalmamıştı.

Arkadaki sebep para. Sağlık sektörünün insani fonlaması 2025’te ihtiyacın yaklaşık yüzde 19’unu karşılıyordu, 2026 başında yüzde 11 ile 14 arasına indi. Ziyaretçi bunu bir günlük ağrı kesicide değil, uzun tedavi isteyen bir ilacı ararken hissediyor.

Kutu çıkmazsa yapılacak iki şey var: eczacıdan aynı etkin maddenin başka markasını iste, olmazsa başka semte bak. Şam ve Halep’te derinlik daha fazla; küçük şehirde aynı ilacı aramak zaman alıyor.

Kendi ilacını getirmek

Kural basit. Kronik ilacını bütün seyahati kapsayacak kadar getir, üstüne birkaç gün fazlasını koy. Bavul kaybolur diye yarısını el çantasında taşı.

İlaç orijinal kutusunda ve etiketiyle gelsin. Doktorundan alacağın İngilizce mektupta marka adı değil etkin madde yazsın: marka ülkeden ülkeye değişiyor, etkin madde değişmiyor. Reçeteli ağrı kesici ve psikiyatri ilaçları başka bir mevzuata girebiliyor. Yola çıkmadan konsolosluğa sor ve cevabı yazılı iste.

Soğuk zincir elektriğe bağlı

İnsülin ve benzeri ilaçlarda hesap buzdolabına göre değil elektriğe göre kurulur. Kesinti günlük ve saatleri değişiyor. Otelin buzdolabı da çoğu zaman jeneratör saatinde çalışıyor, yani gece boyunca soğutmayabiliyor.

Yalıtımlı çanta ve dondurulabilir jel yanında gelsin. Otele girerken jeneratörün hangi saatlerde çalıştığını sor; bu soru odanın manzarasından önce gelir. Şebekenin gerçekte nasıl işlediğini elektrik ve altyapı sayfası anlatıyor.

Gece yarısı eczane arıyorsan

Nöbet işleyen bir sistem. Eczacılar Birliği’nin il şubeleri aylık nöbet çizelgesi yayımlıyor ve akşam nöbetiyle gece nöbetini ayrı tutuyor; gece nöbeti tipik olarak 21:00’den sabaha kadar sürüyor. Şam şubesinin çizelgesi damaspharmacy.sy adresinde duruyor. Ülke genelini toplayan siteler de var: syrpharma.com ve munaweb.com.

Pratikte en hızlı yol resepsiyon. Görevli o gece hangi eczanenin nöbetçi olduğunu bir telefonla öğreniyor ve adresi taksi için Arapça yazıyor. Gece taksisi bulmak eczaneyi bulmaktan zor.

Kendi kendine antibiyotik yazma

Tezgâhın kolaylığının bir ters yüzü var: reçetesiz alınabilen bir kutu, gerekmediği hâlde alınabiliyor. Antibiyotik en sık yapılan hata. İshalin ve boğaz ağrısının çoğu virüs kaynaklı ve antibiyotik onlara işlemiyor; yarım bırakılan kutu ise direnç üretiyor.

Ölçü şu: ateş, kan, üç günü geçen şikâyet ya da hızlı kötüleşme varsa hekime git. Yatıştırıcı ve uyku ilacında da aynı ihtiyat geçerli. Eczacı sana bir şeyi vermemeyi seçiyorsa sebebi var.

Tezgâhta ne sorulur

Dört soru işi bitiriyor: etkin madde ne, dozu ne, kaç gün kullanılıyor, yanında ne kullanılmaz. Eczacı bunları cevaplamaya alışkın ve acele ettirmiyor.

Ödeme nakit ve lira; kart geçmiyor. Fiyatı önden sor. Kutunun açılmamış ve son kullanma tarihinin okunur olmasına bak. Çantana neyi baştan koyacağını ne götürmeli sayfası sıralıyor: kendi ilaçların, rehidratasyon tozu, ağrı kesici, yara bandı, antiseptik.