Suriye’de manastırlar ve kiliseler

Suriye’de kilise bir dönemin kalıntısı değil, kesintisiz bir çizgi. Fafertin’de ayakta duran apsis, tarihi kesin bilinen en eski kiliseye ait: 372. Ezra’daki Aziz Corcis Kilisesi 515’te yükseldi ve o günden beri kapısı kapanmadı — bugün hâlâ içinde ayin yapılıyor. İdlib’deki Kirkbize’de ise bir Roma evinin içine kurulmuş, Dura Europos’takinden sonra bugüne kalmış en eski ev kilisesi var.

Manastırlar

Deyr Mar Musa, Nebek’in üstündeki kuru bir vadinin yamacında, kayanın üstüne oturmuş. Araçla çıkılmıyor: yol vadinin dibinde bitiyor ve kalan yaklaşık 350 basamak yürünüyor. Küçük kilisesinin duvarlarında 11. ve 12. yüzyıldan kalma fresk katmanları duruyor. Saydnaya, Şam’ın otuz kilometre kuzeyinde, kasabanın üstündeki kaya kütlesinin tepesinde; kuruluşu 6. yüzyıla bağlanıyor ve içindeki ikona için hem Hristiyanlar hem Müslümanlar adak adıyor. Mar Semaan ise ölçeğiyle ayrı duruyor: bir sütunun tepesinde otuz yedi yıl yaşayan çilekeşin etrafına dört bazilika kuruldu ve yapı Ayasofya’dan yaklaşık yarım yüzyıl önce tamamlandı.

Vadiler ve kasabalar

Hristiyanlar Vadisi Humus’un batısında, otuz iki köyün yayıldığı yeşil bir vadi; yirmi yedi köyü Hristiyan ve çoğu Rum Ortodoks. Vadinin ortasında Deyr Mar Corcis el-Humeyra duruyor, Krak des Chevaliers’e birkaç kilometre. Kalamun’da Malula var: Batı Neo-Aramîcesi burada ve komşu Cubbadin’de hâlâ konuşuluyor, yani İsa’nın konuştuğu dilin bugüne kalan kolu. Kara’nın dışında Deyr Mar Yakub’un dört katlı kulesi kervan yolunu gözlüyordu; kriptası bugün de şehidin kalıntısını taşıyor.

Hangi cemaat nerede

Şam’ın Hristiyan mahallesinde Rum Ortodoks Antakya ve Bütün Doğu Patrikliği’nin merkezi olan Meryem Ana Katedrali var; birkaç sokak ötede Rum Katoliklerin Zeytun Kilisesi duruyor. Humus’ta Ummü’z-Zünnar Süryani Ortodoks kilisesi, Mar Elian ise 432’de kurulmuş ve kriptasındaki freskler Suriye’de ayakta kalan en eski kilise resimleri sayılıyor. Halep’te cemaatler birkaç mahalleye toplanmış: Cdeyde’deki avluda dört kilise sırt sırta duruyor ve Ermeni Kırk Şehit Katedrali’nin bugünkü yapısı 1491’de tamamlandı. Aynı şehirde Ermeni Katolik, Ermeni Protestan, Süryani Katolik, Keldani ve Latin kiliseleri de var; en yenileri 20. yüzyılın ikinci yarısından.

Savaş ve onarım

Kariyeteyn’deki Deyr Mar Elian 2015’te yıkıldı; kilisesi ve mezar odası 2022’den beri yeniden kuruluyor. Halep’teki Süryani Katolik katedrali ağır hasar gördü, 2018’de yeniden açıldı ve 700 metrekarelik duvar resmi baştan yapıldı. Aziziye’deki Emmanuel Kilisesi’nin 2016’da roketle vurulan çatısı onarıldı ve kilise 2018’de açıldı. Bu bilgiyi taşımanın sebebi şu: hangi kilisenin açık olduğu değişiyor ve gitmeden önce sorman gerekiyor.

Nasıl ziyaret edilir

Çoğu kilise çalışan bir cemaate ait, müze değil. Giriş genellikle ücretsiz; kapıda bir görevli ya da bekçi oluyor ve ayin saatleri dışında giriliyor. Omuz ve diz kapalı olsun, ayin sırasında dolaşma, fotoğraf için sor. Manastırlarda konaklama bazen mümkün ama bunu kapıda değil önceden konuşmak gerekiyor. Kalamun ve Hristiyanlar Vadisi’ndeki yerler toplu taşımaya uzak; şoförlü araç pratikte tek yol.