Suriye mimarisini okumak: yapı sözlüğü

Bir yapının önünde durup “güzel” demekle “kavsarası mukarnaslı bir taçkapı” demek arasındaki fark bir sözcük farkı. Bu sayfa o sözcükleri veriyor. Yapının hangi çağdan olduğunu anlamak ayrı bir iş ve bölümün dönemler sayfası onu anlatıyor; burada yalnızca parçaların adı var, her ad için de sitede kaydı olan bir örnek.

Avlunun sözlüğü: sahn, revak, eyvan

Sahn avlu demek ve cami planının merkezi orası, harim değil. Revak avluyu çeviren kemerli galeri: gölge, geçiş ve sınır aynı anda. Emevî Camii’nde ikisi de en büyük ölçeğinde duruyor — 715’te tamamlanan avlu, mermer zemin, batı duvarında altın mozaik.

Eyvan üç yanı kapalı, bir yanı baştan aşağı açık, çoğu zaman tonozlu bir mekân. Biçim İslam öncesi İran’dan geliyor. Suriye’de iki ayrı yerde karşına çıkıyor. Nureddin Bimaristanı’nın avlusu dört eyvanlı ve her eyvan hastanenin bir bölümü; Azm Sarayı’nın avlusunda güneye bakan açık salon da bir eyvan. Aynı sözcük, iki ayrı iş.

Duvarın sözlüğü: ablak ve devşirme

Ablak, açık ve koyu taşın sıra sıra dizilmesi. Suriye’de koyu olan bazalt, açık olan kireçtaşı. İşi süs; kökeni de bölgenin Bizans duvarlarındaki taş-tuğla almaşığına kadar gidiyor. Halep’te Hamam Yalbuga’nın 1491 tarihli cephesi, Şam’da Sibaiye Medresesi ve Derviş Paşa Camii bunun ders kitabı örnekleri.

Devşirme taş ise eski bir yapıdan sökülüp yenisine konan parça: sütun, başlık, lento. Hama Ulu Camii’nin ana kapısındaki asma dallı lento İslam öncesi bir yapıdan geliyor; Halaviye Medresesi’nin içindeki sütunlar 5. yüzyıl katedralinden kalma. Devşirme utanılacak bir şey değil, dönemin olağan inşaat pratiği.

Tavanın sözlüğü: mukarnas, tonoz, kubbe

Mukarnas, üst üste binen niş sıralarından kurulu üç boyutlu bir geçiş dokusu. Türkçede sarkıt ya da bal peteği deniyor. İşi bir köşeyi çözmek: kare bir mekânla üstündeki yuvarlak örtü arasına yumuşak bir ara yüzey koyuyor. 11. yüzyılda Irak’ta geliştiği düşünülüyor. Nureddin Bimaristanı’nın 1154 tarihli taçkapısı Şam’daki en ünlü örneği.

Tonoz uzunlamasına örtü — çarşı sokaklarının üstünü kapatan şey bu; Halep’te Medine Çarşısı boydan boya taş tonoz. Kubbe ise tek bir mekânı örtüyor. Esad Paşa Hanı’nda avlunun üstü dokuz kubbeyle kapatılmış ve kubbeler yalnızca dört ağır ayağa basıyor; zeminin bu kadar boş durmasının sebebi o.

Kıble duvarı: mihrap ve minber

Mihrap kıble duvarındaki niş; yön gösteriyor, kutsal bir eşya değil. Minber hutbe için basamaklı kürsü ve mihrabın sağında duruyor. Bu ikisi yapının camiye ne zaman çevrildiğini de ele veriyor: kiliseden dönüşen yapılarda mihrap sonradan açılıyor ve duvarla ilişkisi çoğu zaman belli oluyor. Halaviye Medresesi’nde bunu bir bakışta görüyorsun.

Minare üç ayrı şey söylüyor

Minarenin gövde kesiti Suriye’de tarih veriyor. Kare gövdeli, kalın, taş minare Suriye’nin kendi tipi ve erken İslamî dönemin işi. Sekizgen gövdeli, yukarı doğru incelen, şerefesi mukarnaslı minare Memlûk. Kalem gibi ince, çokgen ve sivri külahlı minare Osmanlı — İstanbul’dan gelme.

Hama Ulu Camii bunu tek avluda gösteriyor: kare gövdeli minare 1124 tarihli, sekizgen olan 1427’den. Tekkiye Süleymaniye’nin çift minaresi ise Şam’da başka hiçbir yapıda yok; 1554 ile 1560 arasında Mimar Sinan’ın planıyla yapıldı ve şehrin kendi minare geleneğine hiç benzemiyor.

Yazı: kûfî ve sülüs

Kûfî köşeli ve yatay; harfler dik açılarla kuruluyor ve okunmaktan çok örgü gibi duruyor. Adını Irak’taki Kûfe’den alıyor ve erken dönemde taş üstünde çok kullanıldı. Sülüs akıcı ve eğik; kavisli harfleri var, taçkapı kuşaklarında ve kubbe eteklerinde çıkıyor. Kabaca: köşeliyse erken, akıcıysa geç.

Ticaretin ve evin sözlüğü

Han çarşının içine gömülmüş avlulu ticaret yapısı: alt kat depo ve ahır, üst kat oda. Aynı kurumun Arap dünyasındaki öteki adları fündük ve vekale; yol üstündekine kervansaray deniyor. Kayseriye ise çarşının içinde ayrıca kapanabilen küçük bölüm, değerli mal için.

Evde asıl sözcük kaa: kabul salonu. Ortada çukur bir alan var, adı derkaa ve çoğu zaman ortasında bir fıskiye duruyor; iki yanında yükseltilmiş oturma sekileri, adı tazar. Misafir derkaaya giriyor, ayakkabısını orada bırakıyor, sekiye çıkıp oturuyor. Beyt Gazale ve Beyt Nizam bu planı taşıyor. Duvar ve tavandaki boyalı, kabartmalı ahşap kaplamanın adı acemî; Beyt Gazale’nin panolarının bir bölümü savaşta söküldü ve kayıp.

Sözlüğü sokakta kullanmak

Bütün listeyi ezberlemek gerekmiyor; altı soru işi görüyor.

• Avluda mısın, harimde mi: sahn ve revak dışarısı, harim içerisi.
• Duvarda şerit var mı: varsa ablak.
• Kapının üstü sarkıtlı mı: mukarnaslı kavsara, taçkapının imzası.
• Minarenin kesiti ne: kare, sekizgen ya da kalem.
• Yazı köşeli mi, akıcı mı: kûfî ya da sülüs.
• Salonun zemini iki kotlu mu: derkaa ve tazar, yani bir kaa.

Bunlar yapının hangi yüzyıldan olduğunu söylemiyor. Söyledikleri daha küçük ve daha kullanışlı: baktığın şeyin adı.