Şam’ın kapıları: yedi kapı, yedi hikâye

Eski Şam bir ızgara plan üstünde duruyor ve o planın kapıları hâlâ yerinde. Roma döneminde surun yedi kapısı vardı; her biri bir gezegene bağlanmıştı. Bab Şarki Güneş’in, Bab Tuma Venüs’ün, Bab Kisan Satürn’ün, Bab el-Feradis Merkür’ün kapısıydı. Bugün gördüğün taşların çoğu Roma’dan kalma değil: kapılar 13. yüzyılda Eyyûbî döneminde yeniden yapıldı ve o hâliyle geldi. Roma planını hâlâ okutan tek kapı Bab Şarki.

Doğuda: Bab Şarki, Bab Tuma, Bab Kisan

Bab Şarki MS 3. yüzyıla ait ve üç gözlüydü: ortada arabaların, iki yanda yayaların geçtiği bir düzen. Yan gözlerden biri bugün de ayakta. Doğru Sokak buradan başlıyor, yani şehri tarih sırasıyla okumanın başlangıcı burası. Kuzeydoğu köşesinde Bab Tuma duruyor ve arkasındaki Hristiyan mahallesine adını veriyor; kemerli geçit ile iki yanındaki kalın kule 13. yüzyıl Eyyûbî işi. Güneydoğuda Bab Kisan var ve kapılar arasında en tuhaf hâli o taşıyor: 1939’dan beri kemerin altından geçen sokakta değil, Mar Bolus Kilisesi’nin içinde buluyorsun kendini.

Kuzeyde: Bab el-Feradis, Bab es-Selam

Bab el-Feradis adını dışarıdaki bostanlardan alıyor — feradis bahçeler demek. Eyyûbî hükümdarı es-Salih İmadeddin İsmail 1241’de yeniledi. Kapı bir meydana bakmıyor; doğrudan Amara Çarşısı’nın içinde ve dükkân tenteleri taşın önüne geçtiği için ilk bakışta kaçırılıyor. Birkaç yüz metre doğuda Bab es-Selam duruyor: el-Melik es-Salih Eyyûb 1243’te yeniledi ve Memlûk döneminde yeniden yapılmadığı için kapılar arasında en okunaklısı sayılıyor. Bu ikisinin batısında bir kapı daha var, Bab el-Ferec; Roma listesinde yok, ortaçağda eklendi.

Batıda ve güneyde

Bab el-Cabiye batı yönündeki ana giriş ve bugün onu bir anıt gibi değil çarşının parçası gibi görüyorsun: kemerin altı ayakkabı tezgâhlarıyla dolu, iki yanına dükkânlar yapışmış. Kapının açtığı yol Midhat Paşa Çarşısı, yani Doğru Sokak’ın batı yarısı. Güneyde Bab es-Sağir var ve onu asıl tanınır kılan şey kapının kendisi değil dışındaki mezarlık: Şam’ın en eski ve en büyük mezarlığı, içinde sahabe ve ehlibeyt türbeleriyle.

Nasıl yürünür

İki hat var. Doğu-batı hattı Bab Şarki’den giriyor, Doğru Sokak boyunca ilerliyor ve Bab el-Cabiye’de bitiyor; yaklaşık bir buçuk kilometre, oyalanmadan yarım saat. Kuzey hattı Emevî Camii’nin kuzeyinden çıkıp Bab el-Feradis ve Bab es-Selam’ı bağlıyor, sonra Bab Tuma meydanına iniyor. İkisini tek güne koymak mümkün ama kapıların arasındaki mahalleler asıl zamanı yiyor.

Ne aranır

Taşın rengi ve boyu. Alt sıralardaki iri bloklar genellikle daha eski; üstteki daha düzgün örgü sonraki onarımlardan. Kitabe levhaları çoğu kapıda göz hizasının biraz üstünde ve tarihi orada okuyorsun. Bir de kapıların kaçının hâlâ kullanıldığına bak: Şam’ın kapıları müze değil, altından trafik ve alışveriş geçiyor.