Bab en-Neyrab Mahallesi

Bab en-Neyrab, Halep eski şehrinin güneydoğu ağzındaki mahalle. Adını veren kapı artık yok: kemeri 1930’lara kadar Tevbe Camii’nin yakınında duruyordu, sonra kaldırıldı. Kalan şey ad ve surun dışına taşan bir mahalle. Sokaklarında Memlûk camileri, kaynakların saydığı iki hamam, kendi kanalından beslenen bir kastal, yani sokak çeşmesi, ve Halep tarihçisi İbnü’l-Adîm’in medresesi var. Resmî kayıtlarda adı Muhammed Bey.

Adı nereden geliyor

Neyreb Süryanice düz toprak demek. Resmî ad olan Muhammed Bey ise bir evlilikten kaldı: Mekanisi ailesinden iki kişi, soyu Memlûk sultanı Kansu Gavri’ye çıkan Muhammed Bey’in ailesinden iki kadınla evlendi ve ad mahalleye geçti. Mahalle Tekâsire adıyla da anılıyor.

Kapı ne zaman yapıldı

Kaynaklar burada ayrılıyor. Bir rivayete göre kapıyı Eyyûbî hükümdarı ez-Zâhir Gazi planladı, oğlu el-Azîz Muhammed 1216 ile 1237 arasında yaptırdı. Arapça kaynaklar ise kapıyı Memlûk sultanı Barsbay dönemine bağlıyor. İki tarih de kayıtlı ve bugün yerinde bakılacak bir kemer olmadığı için taşın üstünden karar vermek mümkün değil.

Mahalle nasıl büyüdü

Memlûk döneminin sonundan itibaren köylerden gelen ürün şehre ilk burada giriyordu. Osmanlı döneminde köylüler ve yarı göçebe Bedevi aileler yerleşti; aralarında Arap, Kürt ve Türkmen vardı. Mahalle, Bankusa ile birlikte şehrin en güçlü mahallelerinden sayıldı. Zeytune sokağında pazartesi ve perşembe günleri kadınların kurduğu bir yün iplik pazarı vardı. 1911’de surun önündeki hendek dolduruldu ve Bab en-Neyrab caddesi açıldı. 1922 sayımı mahallede 243 ev ve 2110 kişi kaydetti.

1919 ve 1920’de el-Baytar, Kancu Hamade ve el-Berri aileleri Fransız kuvvetlerine karşı piyade, süvari ve makineli tüfek birlikleri kurdu. 1977’de eski eserler makamı mahalleyi tarihî alan ilan etti; buna rağmen 1979 baharında ve 1982 yazında imar gerekçesiyle büyük yıkımlar yapıldı. 2004 sayımında Muhammed Bey semtinde 16771 kişi yaşıyordu.

Ne görülür

Yapılar tek bir meydanda toplanmıyor, sokaklara dağılıyor. Kaynakların saydıkları:

• Turantaiyye Medresesi: Halep tarihçisi İbnü’l-Adîm’in vakfı, surun dışında.
• Sekakini Camii: bânisinin adıyla Aşkutmur Camii olarak da biliniyor.
• Memlûk dönemi Tevbe Camii; kapının kemeri onun yakınındaydı.
• Cabiye Medresesi.
• Barsin ve Zehebi hamamları, ikisi de Memlûk dönemi; Zehebi’nin bir bölümü 1850’de yıkıldı.
• Kastal Ali Bey: 1509 tarihli, Kansu Gavri dönemi kitabesi taşıyan, kendi kanalıyla beslenen ve Halep’in en ünlü kastallarından sayılan çeşme.
• Kastal Sebarik: Yalbuga es-Salihi’nin yaptırdığı çeşme.

Alt semtlerden Badincik de kendi adını taşıyan camisiyle burada. Resmî semt sınırları Bakkara ve Sahhane mahallelerini de içine alıyor.

Nasıl gidilir

Mahalle kalenin güneydoğusunda. Eski kapının yeri kaleden kuş uçuşu altı yüz metre kadar, mahallenin ortası yaklaşık bir kilometre uzakta. Sekakini Camii kapının iç yakasında, Bab el-Makam yolunun üstünde duruyor; Turantaiyye Medresesi ve Badincik Camii ise kapının doğusunda, surun dışında. Kapı olmadığı için yön sorarken iki adı birden kullanmak işe yarıyor: Bab en-Neyrab ve Muhammed Bey.

Ne kadar sürer

Bir buçuk saat. Yapılar birbirine yürüme mesafesinde, ama çoğu mahalle camisi ve içini görmek kapının açık olmasına bağlı.

Bugünkü durum

Ağustos 2012’de mahallede çatışma yaşandı, 25 Eylül 2012’de mahalle topçu ateşi altında kaldı. Harita kayıtlarında 2022 tarihli bir mahalle karakolu ve işleyen bir meydan görünüyor. Savaş sonrasına ait, mahalleye özgü tarihli bir hasar ya da onarım raporu bulunamadı. Tek tek yapıların durumu yerinde teyit edilmeli.

Neyi kaçırma

Kastal Ali Bey. Kaynaklar onu Halep’in en ünlü kastallarından sayıyor ve suyunu kendi kanalından aldığını yazıyor; 1509 tarihli kitabesi Memlûk yönetiminin son yıllarından. Adıyla sor ve hâlâ ayakta olup olmadığını yerinde teyit et.