Bayâda Mahallesi, Halep

Bayâda, Halep Kalesi’nin kuzeydoğusunda, kale hendeği ile Bab el-Hadid arasında kalan eski şehir mahallesi. Kaleyi şehrin kuzeydoğu kapısına bağlayan yol mahallenin ortasından geçiyor; kale meydanından Bab el-Hadid’e yürüyen herkes Bayâda’yı boydan boya katediyor. Bir Memlûk camisi, 1450 tarihli bir hamam, bir Osmanlı vakıf kümesi ve yirmi küsur basamakla inilen bir çeşme birkaç yüz metrenin içine sığıyor. Sitede ayrı sayfası olan Saravi Camii, Bayâda Hamamı ve Hamevi Camii bu mahallede; bu sayfa onların hangi dokunun içinde durduğunu anlatıyor.

Adı nereden geliyor

Üç açıklama var. Eski Halep kaynakları mahallenin çarşısında yumurta satılan bir han bulunduğunu ve kalıntısının çarşıda durduğunu yazıyor. İkinci açıklama toprağa bakıyor: zemin beyaz, kireçli bir topraktı. Üçüncüsü bir zanaat. Araştırmacı Nureddin et-Tenbi’ye göre bakır kapları kalaylayan ustalara Halep ağzında toplu olarak bayyada deniyordu. Bu ustalar mahallede kalabalıktı ve bir kısmı 2011’e kadar burada çalıştı.

Sınırları nerede

Eski tarife göre güneyde Oğulbek ve Altunbuğa, doğuda Rum hendeği, kuzeyde Cubeyle, batıda kale hendeği ve Müstedam Bey. Pratikte bu, kale meydanının kuzeydoğu köşesinden Bab el-Hadid’e uzanan eksen ve iki yanındaki sokaklar demek. Bugünkü resmî ilçe daha geniş tutuluyor: Cubeyle, Kiltaviyye tepesi ve Müstedamiyye de Bayâda’ya bağlı.

Anlatılana göre Yavuz Sultan Selim 1516’da Halep’e Bab el-Hadid tarafından girdi ve bu mahalleden geçti.

Nasıl gidilir

Kale meydanından kalenin çevresini dolaşan yola çık ve kuzeydoğuya yürü. Yaklaşık 350 metre sonra Saravi Camii, Bayâda Hamamı ve Hamevi Camii birkaç adım arayla karşına çıkıyor. Aynı yolda 250 metre daha devam edersen Bab el-Hadid’e varıyorsun. Mahalle bu iki nokta arasındaki yolun iki yakası.

Ne görülür

• Saravi Camii. Kapı kitabesine göre 1378’de Nâsırüddin bin Muhammed es-Saravi yaptırdı. Önce yalnızca bir namaz salonu ve dar bir avludan ibaretti; 16. yüzyılın başında Ali bin Said el-Malatî yanına bir medrese kısmı ekledi ve kendi mezarını da oraya hazırlattı.
• Bayâda Hamamı. Eski kaynaklarda Hamam Nefis adıyla geçiyor. 1450’de Halep’in tüccar ileri gelenlerinden Cemaleddin Nefis bin Abdüssamed yaptırdı. Saravi Camii’nin karşısında, biraz güneyde.
• Hamevi Camii ve vakfı. Cami 1560’ta kuruldu; 1769’da Hasan bin Abdurrahman el-Hamevi onu genişletip minare ekledi. Minareye 1875’te yıldırım düştü. Karşısında vakfın mektebi, güneyinde sebili, sebilin batısında Hamevi türbesi, yakınında da vakfa gelir getiren bir sabunhane var.
• Kastal et-Tavil. Yirmi küsur basamakla inilen bir çeşme. 16. yüzyılın ilk yarısında Sadullah el-Malatî yaptırdı ve üstüne çocuklar için bir mektep kondurdu; ana yolun karşı yakasında aynı hayırseverin mescidi duruyor.
• İhlâsiyye Tekkesi. Saravi Camii’nin karşısında, biraz kuzeyde. Halvetî şeyhi İhlâs için 17. yüzyılda kurulan zaviye. Eski kaynaklar her ilkbahar burada Rifaî halvetinin yapıldığını yazıyor.

Kimler yaşadı

1922 sayımında mahallede 1289 kişi vardı: 390 erkek, 999 kadın. Köklü aileler arasında İhlâsiyye Tekkesi’nin şeyhliğini kuşaktan kuşağa sürdüren Rifaîler, soylarını Memlûk sultanı Kansu Gavri’ye bağlayan Gavrîler, caminin vakfını kuran Hameviler ve Kûranîler sayılıyor. Mahallenin büyük evleri bu ailelerin adıyla anılıyordu.

Ne kadar sürer

Bir saat. Kale meydanından Bab el-Hadid’e düz yürüyüş on dakika bile sürmüyor; süreyi cephelere bakmak, kapı kitabelerini okumak ve açık bulduğun avlulara girmek dolduruyor.

Neyi kaçırma

Kastal et-Tavil. Sokaktan bakınca yalnızca aşağı inen bir merdiven ağzı görünüyor. Basamaklar yirmiyi aşıyor ve eski kaynaklar mahalle sakinlerinin suyunu buradan çektiğini yazıyor. Suyun bugün hâlâ akıp akmadığını bilmiyoruz. Yeri Sadullah el-Malatî mescidinin tam karşısı; sokaktaki herhangi birine sorarak bulunuyor.

Bugünkü durum

Hamevi Camii 2019 ve 2020 tarihli fotoğraflarda ayakta; 2022 ve 2023’teki harita düzenlemeleri de camisi ve sokaklarıyla yaşayan bir mahalle gösteriyor. Mahallenin geneli için tarihli bir hasar ya da onarım raporu bulamadık. Tek tek yapıların kapısının açık olup olmadığını yerinde sormak gerekiyor.