Busra Ömer Camii

Busra’nın ulu camisi. Adını, Suriye’nin fethi sırasındaki halife Ömer bin Hattab’a yapılan atıftan alıyor; atıf gelenekten geliyor, tarih ise yazıttan. İki Emevî kitabesi caminin ve minaresinin kuruluşunu 720 ile 745 arasına koyuyor, yani yapı hicretin ilk yüzyılından Suriye’de ayakta kalan ender şeylerden biri. Ama bugün gördüğün taşların büyük bölümü ortaçağ onarımlarına ait ve bunu bilerek bakmak yapıyı küçültmüyor, açıklıyor.

Nasıl gidilir

Sütunlu caddenin kuzey ucunda, Roma çarşısının hemen doğusunda. Tiyatrodan kuzeye yürümek yedi sekiz dakika. Bitişiğindeki Mencek Hamamı’yla aynı köşeyi paylaşıyor; ikisini bir arada görüyorsun.

Ne görülür

Avlu 16 metreye 13 metre ve ortasında kare bir şadırvan duruyor. Zemin, siyah bazaltla beyaz kireçtaşının geometrik desenleri halinde döşeli. Avluyu dört revak çeviriyor; güneydeki namaz alanı. İçeride 44 sütun var ve hiçbiri ötekinin eşi değil — başlıkları farklı çağlardan, farklı yapılardan devşirilmiş. Namaz alanının cephesinde alçıya oyulmuş bitkisel şeritler ve aralarında çiçekli kûfî yazı bantları duruyor.

Minare iddiası ne kadar sağlam

Kare gövdeli minare uzun süre İslam dünyasının ayakta kalan en eski minaresi sayıldı ve araştırmalar bu iddiayı geri aldı: kitabe Emevî, ama örgünün büyük bölümü Selçuklu ve Eyyûbî onarımlarından. 1122’de Burî hükümdarı Kumuştekin, 1221’de de Eyyûbîler avluyu ve yapıyı elden geçirdi. Kare minare biçiminin kendisi ayrı bir konu: Suriye kiliselerinin çan kulelerinden türediği düşünülüyor ve Şam ile Halep’te aynı dönemden benzerleri var.

Neyi kaçırma

Avlunun zeminine bak. Cami hac yolu üzerindeyken bu avlu kervanlar için hem pazar yeri hem yatakhaneydi; taş, yüzyıllarca üstünden geçilmekten parlamış. İkincisi sütun başlıkları: birinde Korint yaprakları, yanındakinde bambaşka bir işçilik, ötekinde hiç uymayan bir kalınlık. Cami, Busra’nın taş envanterini kendi içinde toplamış.

Bugünkü hâli

Cami ibadete açık ve ziyaret ediliyor. Savaş yıllarında hasar gördü ve kaynaklar hasarın büyüklüğünde ayrışıyor: bir kısmı minarenin yıkıldığını yazıyor, bir kısmı hafif hasar görüp onarıldığını. Yapı 1950’de, sonra 1967 ile 1981 arasında kapsamlı onarım geçirmişti.