Cebel Bişri

Cebel Bişri, Fırat’ın hemen batısında, Deyrizor’un kuzeybatısından güneybatıya, Tedmür yönüne uzanan geniş bir dağ sırtı. Deyrizor, Rakka ve Humus illerinin sınırında duruyor ve Tedmür dağ kuşağının parçası. Akad kaynakları burayı “Amurruların dağı” diye anıyor; sırtta yarım milyon yıla yayılan yerleşim izleri bulundu. Ama bu kaydın ilk söylemesi gereken şey şu: bölge bugün gezi için önerilemiyor.

Bugün gidilir mi

Hayır, şu an için önerilmiyor. Sırt 2017’ye kadar IŞİD’in elindeydi. Sonrasında da bölgede silahlı saldırılar kaydedildi; bunların ikisi Nisan 2022 ve Mart 2024 tarihli. Çölün içinde, yerleşimden uzak, işaretsiz bir arazi söz konusu. Bu kayıt yeri tanıtmak için yazıldı; güvenlik durumu değişmedikçe yol tarifi vermiyor.

Dağ nerede

Arapça kaynaklar sırtın Deyrizor’un 55 kilometre batısında olduğunu yazıyor, doğu eteği ise şehre kadar iniyor. Tedmür dağlarıyla birlikte iki çölü birbirinden ayırıyor: kuzeyde Rusafa bâdiyesi, güneyde Şam bâdiyesi. Rakka tarafındaki Rusafa ile Tedmür arasındaki bütün boşluğu bu sırt dolduruyor.

Amurruların dağı

Mezopotamya’nın çivi yazılı metinleri sırtı Amurrularla birlikte anıyor. Akadca kayıtlarda adı “ba-sa-ar” ya da “bi-si-ir” diye geçiyor. MÖ 3. binyılda orta ve güney Mezopotamya’ya bir dönem hâkim olan göçebe Amurruların yurdu burası sayılıyor; tanrılarından Bişir de adını bu dağdan alıyor.

Ne bulundu

Helsinki Üniversitesi’nin Minna Lönnqvist yönetimindeki SYGIS projesi 2000 ile 2004 arasında sırtı taradı ve NASA’nın X-SAR radar verilerini kullandı. Bulunan yerler yarım milyon yıla yayılıyor. 2007 ile 2010 arasında Suriye-Japon ortak kazı heyeti Rucm el-Haddace ile Bir Rahum’da sondaj yaptı ve Ganim el-Ali’deki Erken Tunç Çağı mezarlarını taradı. Bir Rahum’da MÖ 8000’e inen Neolitik izler çıktı.

Neyi kaçırma

Dağın yeniden ağaçlandırılma hikâyesini. Arap Kurak Bölgeler Araştırma Merkezi ACSAD, 1994 ile 2006 arasında sırtta çölleşmeye karşı bir proje yürüttü. 1995’teki çalışmalar yağışa dayalı kuru çiftçiliği çölleşmenin ana sebebi olarak gösterdi ve aynı yıl bu çiftçilik yasaklandı. Vadilerin yamaçlarına, sırtta bir zamanlar orman kuran Atlas sakızı ağacı (Pistacia atlantica) ile yabani badem yeniden dikildi.

Sırtın bir de yer altı yüzü var: 2007’de burada 50 ile 60 milyon ton arası tahmin edilen bir doğal asfalt rezervi bulundu.