Dederiye Mağarası: Afrin’deki Neandertal Gömüsü

Dederiye Mağarası, Halep’in 60 km kuzeybatısında, Afrin ilçesinde bir mağara. 1993’te içinde yaklaşık iki yaşında bir Neandertal çocuğunun neredeyse tam iskeleti bulundu ve iskeletin duruşu çocuğun kasıtlı olarak gömüldüğünü gösteriyordu. Bugün yerinde görülen şey mağaranın kendisi ve vadi: buluntular müzelerde, kazı alanı ise 2012’de tahrip edildi.

Mağara nerede ve neye benziyor

Dederiye vadisinin sol yakasında, deniz seviyesinden 450 metre yükseklikte ve vadi tabanının 60 metre üstünde duruyor. Adı Kürtçe, ‘iki kapı’ demek. Vadiye bakan kuzey ağzı ana giriş; odanın dibindeki baca ikinci çıkış ve gün ışığı içeri oradan da giriyor. Ana giriş 15 metre geniş, 8 metre yüksek. İçerideki tek oda yaklaşık 50-60 metre derinliğe uzanıyor, genişliği 10-20 metre, yüksekliği 10 metre.

Mağarayı önemli yapan ne

Mağara 1987’de bulundu. 1989-1990’daki ön kazılardan sonra, 1993’ten itibaren Sultan Muheysin ve Akazawa’nın yönettiği Suriye-Japon ortak ekibi çalıştı. Aynı yıl ‘Dederiye 1’ adıyla bilinen iskelet çıktı. Çocuk sırtüstü yatırılmıştı; kolları uzatılmış, bacakları bükülmüştü. Başının altında taş bir levha, göğsünün üstünde çakmaktaşından bir alet vardı. Bu düzen rastlantıyla oluşmuyor.

1997-1998 kazılarında daha derin bir katmanda, 70 santimetreye 50 santimetrelik bir çukurda ikinci bir çocuğun kısmi iskeleti ortaya çıktı. Yaklaşık elli bin yıllık üçüncü bir çocuğa ait kalıntı da bulundu. Orta Paleolitik katmanlardaki insan kalıntıları 15-17 bireye ait ve bunların yarısından fazlası çocuk.

Katmanlar ne anlatıyor

Mağara tabanında 3-5 metre kalınlığında 15 katman var; Yabrud, Musteriyen ve Natufiyen dönemlerine ait. Hayvan kemikleri iklimin değişimini kaydediyor. Alt katmanlarda yaban koyunu ve keçi çıkıyor, üst katmanlarda geyik, yaban domuzu ve yaban sığırı. Yani bölge zamanla daha ılık ve nemli bir iklime geçmiş. Çocuk iskeletinin ölçüleri de araştırmacılara Neandertal çocukluğunun bugünkü insanınkine yakın bir süre boyunca sürdüğünü düşündürdü.

Buluntular nerede

Şam Ulusal Müzesi’nde Dederiye’den bir iskelet sergileniyor. İlk çocuk iskeletinin restore edilmiş bir dökümü de Washington’daki Smithsonian Doğa Tarihi Müzesi’nin insan kökenleri salonunda duruyor.

Alanda bugün ne var

Suriye Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün raporuna göre 2012’de kazı kareleri ve kesitler tahrip edildi, depodaki kazı donanımı ve ahşap iskele malzemesi çalındı. Alan korumasız, kazı çukurları açık. Çevrede patlamamış mühimmat olup olmadığı bilinmiyor. Mağaraya giden yol ve alanın güncel durumu hakkında son bir yıldan kaynak bulunamadı; yola çıkmadan Afrin’de sormak gerekiyor.

Neyi kaçırma

İkinci kapıyı. Mağaraya adını veren baca odanın dibinde; ana girişten içeri bakınca oradan düşen ışık yerini kendiliğinden gösteriyor.