Deyrizor Ermeni Şehitler Anıt Kilisesi

Deyrizor’daki Ermeni Şehitler Anıt Kilisesi, 1915-1916’daki Ermeni sürgün kafilelerinin son durağı olan bölgede yapılmış bir kilise, müze ve arşivdi. 4 Mayıs 1991’de kutsandı, 21 Eylül 2014’te havaya uçuruldu. Bu sayfa yapının neyi taşıdığını ve bugün hakkında neyin bilinip neyin bilinmediğini anlatıyor.

Burası neden Deyrizor’da

1915-1916’da Anadolu’dan sürülen Ermeni kafilelerinin son durağı Deyrizor’du ve şehrin çevresindeki kamplar toplu ölüm ve infaz yeri oldu. Kilise, gömü yeri olarak kullanılmış arazide, daha önce orada duran küçük Surp Hripsime şapelinin yerine yapıldı. Şehrin kendi anlatısında bir ayrıntı daha var: Deyrizorlular o yıllarda kafilelere yiyecek ve barınak verdi.

Nasıl yapıldı

Temeli 12 Mayıs 1985’te atıldı. İnşaat Aralık 1989’da başladı, Kasım 1990’da bitti. Kilikya Katolikosu II. Karekin yapıyı 4 Mayıs 1991’de kutsadı. Kilise Halep Ermeni Başpiskoposluğuna bağlıydı ve müze, anıt, arşiv ve sergi işlevlerini aynı çatı altında topluyordu.

İçeride ne vardı

• Meydana merdivenle yükselen bir giriş.
• Arap ve Ermeni süslemeleriyle işlenmiş, iki çeşmeli «Dostluk Duvarı».
• Ermenistan’dan getirilmiş bir haçkar, yani oymalı Ermeni haç taşı, ve önünde sönmeyen ateş.
• Alt salonda, kurbanlara ait kalıntıların sergilendiği dairesel cam vitrinden yükselip kilisenin ortasını delen beyaz mermer bir kule.

Her yıl 24 Nisan’da, Ermeni Soykırımı’nın anma gününde, dünyanın dört bir yanından on binlerce hacı buraya geliyordu.

Bugün ne durumda

Kilise 21 Eylül 2014’te havaya uçuruldu; İngilizce Vikipedi yıkımı IŞİD üyelerine bağlıyor. Bölge 2017’de geri alındı, 2019’da devlet yapıyı yeniden inşa etme sözü verdi. Yeniden yapımın başlayıp başlamadığı, alanı bugün kimin yönettiği ve ziyaretçinin içeri girip giremediği bu sayfanın doğrulayabildiği şeyler değil. Gitmeyi düşünüyorsan Halep’teki Ermeni başpiskoposluğuna ya da Deyrizor’da yerel birine önceden sor.

Ziyaretten önce ne bilinmeli

Burası bir anıt olduğu kadar bir gömü yeri. Fotoğraf çekmeden önce izin istemek ve alanı gezilecek bir yapıt değil, bir anma yeri olarak görmek gerekiyor.