Deyrizor Eski Çarşıları (Mukabbi Çarşı)

Deyrizor’un eski çarşıları, halk arasında Mukabbi Çarşı yani «tonozlu çarşı» diye bilinen, yedi bölümlü bir kapalı çarşılar ağı. 1865’te kuruldu ve şehirde Osmanlı döneminden kalan az sayıdaki yapı grubundan biri. Kırsaldan gelen köylünün ve bedevinin alışveriş yeriydi: orak, çadır halatı, buğday ve sadeyağ burada alınıp satılıyordu. 2012’de büyük ölçüde yıkıldı; bugün bir rehabilitasyon çalışmasının konusu.

Çarşıları kim, ne zaman kurdu

1865’te Urfalı Halil Bey Sakıb Deyrizor kaymakamlığına atandı. Çarşıları Urfa’dan getirdiği ustalar planlayıp inşa etti; ilk yapılan Sukul Miri, yani devlet çarşısıydı. Aynı dönemde Eski Saray da yapıldı. Saray bugün polis komutanlığını, halk gelenekleri müzesini, bir Osmanlı kapısını ve Saray kahvesini içeren bir yapı grubu. Çarşılar Eski Eserler Müdürlüğüne tescilli. 1980 kamulaştırma yasasıyla mülkiyet belediyeye geçti, dükkânlar ise eski sahiplerinin elinde kaldı.

Hangi çarşıda ne satılıyordu

• Attarin: baharat, şifalı ot ve aktar malı. Doğu ucunda; güney cephesi Genel Cadde’ye bakıyor.
• Tüccar: halı, kilim ve kırsal giysi. Kuzey-güney uzanıyor ve kuzeyde Osmanlı kapısıyla bitiyor.
• Haddadin: demirciler; orak, balta ve kıl çadır takımı.
• Haşşabin: ahşap tarım aleti, süslü sandık, rahle ve elek.
• Hububat ya da Arasa: buğday ve tohum.
• Hibal: bedevi çadırı, halat ve hayvan boynuna asılan çan.
• Hallûf: kumaş, yün ve sadeyağ. Güneybatıda; eski mimarisini en iyi koruyan bölüm buydu.

eSyria’nın aktardığına göre çarşılarda yaklaşık 900 dükkân vardı.

Bugün ne durumda

Çarşılar 2012’deki çatışmalarda büyük ölçüde yıkıldı. 2023’te çekilmiş belgeleme fotoğraflarında tonozların bir kısmı çökmüş, bir kısmı delik deşik ama ayakta görünüyor. Deyrizor Ticaret Odası ile UNDP, Mukabbi Çarşı için bir rehabilitasyon çalışması başlattı. Çalışmanın ne kadar ilerlediği ve hangi bölümlerde dükkânların yeniden açıldığı bu sayfanın doğrulayamadığı şey; yerinde sormak gerekiyor.

Nasıl gidilir, ne kadar sürer

Çarşılar şehir merkezinde. Güney cepheleri Genel Cadde’ye bakıyor, batı kenarı Köprü Caddesi’ne (Şari el-Cisr) açılıyor. Açık bölümleri yürüyerek dolaşmak bir saat kadar sürüyor.

Neyi kaçırma

Tüccar Çarşısı’nın kuzey ucundaki Osmanlı kapısı. Tüccar Çarşısı orada bitiyor ve kapı, Eski Saray yapı grubunun parçası. 2012 sonrasındaki durumu bilinmiyor; hâlâ ayakta olup olmadığını sormak gerekiyor.