Fırat Lisesi (Deyrizor)

Fırat Lisesi, Doğu Suriye’nin en eski okulu ve Deyrizor’un en eski binalarından biri. 1910’da, II. Abdülhamid döneminin sonunda Mekteb-i Sultani adıyla açıldı; Fransız Mandası’nda adı Fırat Lisesi oldu. Bina Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün tarihi yapılar listesinde, ama müze değil: çalışan bir okul. Ziyaret dışarıdan, kapıdan ve sokaktan yapılır.

Nerede

Şehrin batı ucunda, Rüşdiye mahallesinin güneybatısında. Yeri sancağın maarif emiri Muharrem Efendi seçti; o yıllarda burası şehrin kenarıydı. Bugün mahallenin içinde kalıyor.

İçine girilir mi

Hayır. Burası öğrencisi olan bir devlet lisesi ve ziyaretçi turu yok. Cepheye sokaktan bakmak ve kapının önünden avluyu görmek dışında bir ziyaret biçimi planlamamak gerekiyor. Tatil günlerinde kapı da kapalı oluyor.

Okul nasıl kuruldu

Okul, Zor mutasarrıfı Mehmed Raşid Paşa’nın isteğiyle kuruldu ve inşaat yaklaşık iki buçuk yıl sürdü. Resmî dil Türkçeydi, yanında Arapça okutuldu; ikinci diller Fransızca ve İngilizceydi. Kadroda Türk öğretmenlerin yanında şehrin kendi insanları vardı: şair Muhammed el-Fırati ve Şeyh Muhammed Said el-Arfi. Mekteb-i Sultani iki kademeydi. Rüşdiye kısmından ilk mezunlar 1913’te, idadi kısmından 1917’de çıktı.

Adı neden Fırat

Fransız Mandası’nda müfredat Fransız sistemine çevrildi ve okul Fırat Lisesi adını aldı; ortaokul ve lise olmak üzere iki kademeyle devam etti. Bina iki kez büyüdü: önce 1920 ile 1924 arasında, sonra 1940’ta. Bugün ayakta olan bina 1940 genişlemesine gönderme yapacak biçimde, Arapça “40” rakamının şeklinde planlandı.

Neyi kaçırma

Planın biçimini. Sokak hizasından yalnızca bir cephe görünüyor, ama bina Arapça yazılmış bir “40” gibi kıvrılıyor ve 2009 tarihli bir anlatıma göre iki katta sekiz derslik geniş bir avlunun çevresine diziliyor. Kapının önünden avluya bakınca kanatların nasıl döndüğü seçilebiliyor.

Bugünkü durum

Bina 2007’de onarıldı ve aynı yıl tarihi yapılar listesine alındı. 2012 ile 2017 arasında Deyrizor’da yaşanan çatışmalardan sonra binanın hâli bağımsız olarak doğrulanamıyor. Gitmeden önce şehirde sormak gerekiyor.