Fırat Nehri (Suriye)

Fırat, Batı Asya’nın en uzun nehri. Murat’ın kaynağından Dicle ile birleştiği yere kadar 3000 kilometre akıyor: 1230 kilometresi Türkiye’de, 710 kilometresi Suriye’de, 1060 kilometresi Irak’ta. Suriye’ye Cerablus’ta girip Ebu Kemal’de çıkıyor ve bu yolda 163 metre alçalıyor. Doğu Suriye’nin kentleri, tarlaları ve Mari’den Dura Europos’a kadar antik kentlerinin hepsi bu suyun kıyısında.

Nerede görülür

Nehri görmek için ayrı bir yere gitmek gerekmiyor; kıyı kentlerinin her birinde yatak şehrin içinden geçiyor. Deyrizor’da nehir geniş ve adalı akıyor, kıyısı akşamüstü şehrin yürüyüş yeri. Rakka’da şehrin güney kenarını çiziyor. Mayadin’de Rahbe Kalesi’nin höyüğünden vadinin bütün genişliği görülüyor. Dura Europos’un yarlarından ise nehrin çölü nasıl yeşil bir şeride çevirdiği tek bakışta anlaşılıyor.

Ne kadar sürer

Bir kıyıda oturup bakmak için bir saat yeter. Nehri gerçekten görmek ise bir rota işi: sitedeki Fırat boyunca Cabar’dan Deyrizor’a ve Deyrizor’dan Fırat boyunca Mari’ye rotaları vadiyi kuzeyden güneye iki güne bölüyor.

Suriye’de hangi kollar katılıyor

Fırat, Suriye topraklarında üç kol alıyor ve Irak’a girdikten sonra hiç doğal kolu kalmıyor.

• Sacur: Gaziantep yakınından çıkıyor, Menbic ovasını sulayıp Tişrin Barajı’nın gölüne dökülüyor.
• Balih: Suyunun çoğu Ayn el-Arus yakınındaki karstik bir kaynaktan geliyor; Rakka’da Fırat’a karışıyor.
• Habur: Kolların en uzunu ve en bol sulusu. Resulayn çevresindeki karstik kaynaklardan çıkıyor, Haseke’yi geçip Busayra yakınında Fırat’a katılıyor.

Barajlar

Suriye’deki yatak üç barajla bölünüyor: kuzeyde Tişrin, ortada Tabka ve onun arkasında biriken Esed Gölü, aşağıda Baas. Tabka Barajı’nın gölü nehrin Suriye’deki en geniş su yüzeyi; Kalaat Cabar bugün o gölün kıyısında duruyor.

Kıyısında ne var

Kıyı kentleri kuzeyden güneye Cerablus, Rakka, Deyrizor, Mayadin ve Ebu Kemal. Vadide sitede kayıtlı antik yerler ise Balis, Kalaat Cabar, Halabiye ve karşısındaki Zalabiye, Kirkisiya, Rahbe Kalesi, Terqa, Dura Europos ve Mari. Hepsi aynı mantıkla kuruldu: nehrin geçilebildiği ya da vadinin daraldığı yerde.

Neyi kaçırma

Nehrin adını. Türkçe “Fırat”, Arapça “el-Furat” ve Süryanice “Perat” aynı kökten, Akadca “Purattu”dan geliyor. Mari tabletlerinde Terqa’nın kıyısında akan su da aynı adı taşıyordu. Deyrizor’da bir kıyı kahvesinde otururken önünden geçen suyun adı dört bin yıldır değişmedi.