Akabe Mahallesi, Halep

Akabe, Halep eski şehrinin batı ucunda, Bab Antakya ile Bab el-Cinan arasında surun iç tarafı boyunca uzanan sırtın üstündeki mahalle. Adı Arapçada yokuş demek ve mahalle gerçekten şehrin geri kalanından yüksekte duruyor. Araştırmacılar burayı Halep’in ilk yerleşim yeri sayıyor. Dayanak duvarlarda: Kaykan Camii’ne örülmüş bir Hitit steli ve sokaklara dağılmış antik sütun başlıkları. Sitede ayrı sayfası olan Kaykan Camii ve Şuaybiye Camii bu sırtta; bu sayfa onların hangi dokunun içinde durduğunu anlatıyor.

Adı ve suyu

Tam adı Akabetü Beni’l-Münzir. Akabe kısmı yüksekliğinden geliyor. Beni’l-Münzir’in kim olduğu bilinmiyor; fetihten sonra buraya ilk yerleşenler oldukları tahmin ediliyor. Yükseklik mahalleye iyi hava verdi ama su vermedi. Akarsu yoktu, kuyular derin ve tuzluydu. Şehre içme suyu taşıyan Hilan kanalı bu sırta çıkmadığı için evler yağış suyunu sarnıçlarda topluyordu. Eski kaynaklar yazın ve güzün sivrisineğin çoğaldığını, depremde de Halep’in en çabuk sarsılan mahallesi olduğunu ekliyor.

Şehrin ilk tepesi

Yüksekliği ve eskiden bol sulu akan Kuveyk Nehri’ne yakınlığı, yerleşimin neden burada başladığını açıklıyor. Kaykan Camii’nin güney duvarına yeniden örülmüş bazalt Hitit steli MÖ 14. yüzyıla tarihleniyor. Selevkos Nikator’un döşettiği düz cadde mahallenin güney ucundan geçiyor ve bugünkü çarşı ekseni hâlâ onun izinde. Araplar 637’de Halep’i alırken Bab Antakya’dan girip kalkanlarını burada bıraktı. Etras, Şuaybiye ya da Tuta adlarıyla anılan cami bu anının yerine kuruldu ve Akabe’de Müslümanların yaptığı ilk cami sayılıyor.

İlk sakinleri kimlerdi

Erken İslam döneminde Halep’i yönetenler bu mahallede oturdu. İlk yerleşen olarak Abbasî ailesinden el-Fadl bin Salih anılıyor; 769 ile 771 arasında buraya taşındı. Onu 1076’da Halep’i yöneten Mirdasî emiri Sabık bin Mahmud izledi. Eyyûbî hükümdarı Zahir Gazi’nin naziri Safi ibnü’l-Münzir de burada oturdu ve Bizdar Hamamı’nı yaptırdı. Arapça kaynak hamamın bugün ayakta olduğunu yazıyor; bunu teyit eden ikinci bir kayıt bulamadık.

Sınırları nerede

Eski tarife göre güneyde Bab Antakya’dan Behramiye Camii hizasına uzanan Sukü’l-Heva, kuzeyde Bab el-Cinan yakınındaki Kays kapısı ve Heva sokağı, batıda da surun arkasında Bab Antakya’dan Bab el-Cinan’a uzanan hanlar caddesi. Resmî ilçe sınırı çok daha geniş çiziliyor ve Bahsita, Han el-Harir, Masabin ile Cubb Esedullah mahallelerini de içine alıyor; Bahsita Camii bu yüzden Akabe adresiyle anılıyor.

Kaynaklar arasında bir ikilik de var. Archnet, Akabe’yi Cellum ilçesinin içindeki bir mahalle sayıyor; başka listeler ise ayrı bir ilçe olarak gösteriyor. Bu yüzden Kaykan Camii gibi yapılar sitede de başka kaynaklarda da kimi zaman Cellum adresiyle geçiyor.

Nasıl gidilir

Bab Antakya’dan sur içine gir. Şuaybiye Camii kapının hemen içinde, sağda. Çarşıya sapmadan sola, kuzeye tırmanan yokuşa dön; Kaykan Camii kapıdan yaklaşık 100 metre kuzeyde, sokağın köşesinde. Yokuş seni mahallenin içine götürüyor.

Ne görülür

• Kaykan Camii. Duvarlarına enine kesilmiş antik sütunlar yatırılmış küçük bir cami; güney duvarında Hitit steli.
• Şuaybiye Camii. Bab Antakya’nın hemen içinde, cephesindeki klasik silme kuşağıyla tanınıyor.
• Kemaliyye Zaviyesi. Bizdar Hamamı meydanında küçük bir tekke-cami. Kaynaklar 1773 tarihli bir vakfını anıyor ve yapının büyük kısmı Osmanlı dönemi. Mukarnaslı taç kapının hemen üstünden minare yükseliyor.
• Öbür yapılar. Kızvani ve Havace camileri, Han Kâmil, Bizdar ve Havace hamamları.

Ne kadar sürer

Bir saat. Mesafeler kısa ama yokuş ve çıkmaz sokaklar yürüyüşü yavaşlatıyor. Bab Antakya’dan başlayıp çarşıya inerek bitirmek en doğal sıra.

Neyi kaçırma

Kemaliyye’nin kapısı. Minare avlunun bir köşesinde değil, doğrudan taç kapının üstünde yükseliyor; mukarnaslı niş ile minare gövdesi tek bir dikey hat oluşturuyor. Bunu en iyi karşı köşeden bakınca görüyorsun.

Bugünkü durum

Mahalleye özgü tarihli bir hasar ya da onarım raporu bulamadık. Kemaliyye’nin elimizdeki fotoğrafları 2009 ve 2010 tarihli; 2023’teki harita düzenlemeleri mahallenin sokaklarını ve fırınını yerinde gösteriyor. Tek tek yapıların kapısının açık olup olmadığını yerinde sormak gerekiyor.