Refade Antik Tüccar Köyü

Halep’in 33 kilometre kuzeybatısında, Mar Semaan’a giden yolun batısında, Halaka Dağı’nın geniş sırtında Katura ovasının kenarında bir kalıntı alanı. 5. ve 6. yüzyılda zeytinliklerin arasında zenginleşmiş bir ticaret köyüydü. Kuzey Suriye kalker masifinin tamamında bulunmuş en eski tarihli yazıt da burada çıktı: MS 73/74. Komşularının aksine Refade 19. yüzyılda yeniden iskân edilmedi, bu yüzden kalıntılar üstlerine ev yapılmamış hâlde duruyor.

Nasıl gidilir

Dara İzze’nin 3 kilometre kuzeybatısında sola ayrılan yol 1 kilometre sonra Katura’ya varıyor. Köyün hemen önünden kuzeye giden toprak yol 2 kilometre sonra Sitt er-Rum’a, 500 metre daha sonra Refade’ye çıkıyor. Refade’den kuzeydoğuya bakınca 3 kilometre ötede Mar Semaan görünüyor; kayalık bir vadiden geçen 3500 metrelik taşlı bir patika Deyr Semaan’a iniyor. Toplu taşıma yok.

Ne kadar sürer

Kırk beş dakika. Patikayla Deyr Semaan’a yürüyeceksen bir saat daha ekle.

Ne görülür

Köyün ortasında 8 ile 9 metre yüksekliğe kadar ayakta duran 6. yüzyıldan bir kule yıkıntısı var. Bu tür kule evlerin ne işe yaradığı tam bilinmiyor: depo ya da gözetleme yeri olabilir. Başka bir görüş bunları keşişlerin inziva yeri sayıyor; Aziz Simeon’un sütun üstünde yaşama geleneği ile manastır hayatı arasında bir yer.

Toprak sahipleri ile tüccarların konakları büyük ölçüde yıkılmış; yarım düzine kadarının duvarları iki kat yüksekliğe kadar ayakta. 489 tarihli bir ev yazıtı sahibinin adını Kosmas diye veriyor. 6. yüzyıl başından kalma lentolarda Hristiyan dua yazıtları var. Alanı ilk inceleyen Melchior de Vogüé 19. yüzyılda 510 tarihli bir villanın çizimini yayımladı: iki katlı cephe, alt katta payeli, üst katta sütunlu bir revak ve bütün cephe boyunca uçları helezonla biten bir silme bandı. Taş işçiliği özenliydi; süslemeler Mar Semaan kilisesinin motiflerini izliyordu.

Refade’de kilise kalıntısı yok. Köyün 500 metre güneyindeki Sitt er-Rum kilisesini Katura ile ortak kullandığı düşünülüyor.

Köyün hikâyesi

Bölge Roma döneminde iskân edildi ve Refade çevredeki ilk Roma yerleşimlerinden biriydi. 4. yüzyıla kadar burada zeytin yetiştiren küçük köyler vardı. Arap fethinden sonra da Hristiyan nüfus köylerinde yaşamaya devam etti. 8. yüzyıldan itibaren Refade ekonomik önemini yitirdi ve boşaldı. Bugün kalıntıların içine moloz taşla kurulmuş iki basit çiftlik dışında yerleşim yok. İnce toprak yüzünden çevre yalnız keçi ve koyun merası; yer yer zeytin, vadilerde tahıl tarlaları var.

Bugün ne durumda

Refade, Sim’an Dağı arkeolojik parkı içinde 2011’de UNESCO listesine giren alanlardan. Yeni bir hasar raporu bilinmiyor. Kırsalda patlamamış mühimmat bildirilen bir risk: patikadan çıkma ve yerde duran metal parçalara dokunma.

Neyi kaçırma

Konakların lentoları. 6. yüzyıl başından kalma Hristiyan dua yazıtları kapı üstlerinde duruyor; yıkık duvarların arasında bir lentoya rastlarsan yüzüne bak. Aynı yerden kuzeydoğuya dönünce Mar Semaan’ın tepesi görünüyor.