Sefire Höyüğü ve Sefire Yazıtları

Sefire, Halep’in 25-27 km güneydoğusunda, Hass dağı ile Cebbul tuz gölü arasında büyük bir kasaba ve ilçe merkezi. Ortasında, merkez çarşının yanında, katmanları çıplak gözle görülen yüksek bir höyük var. Adını dünyaya ise MÖ 8. yüzyıldan kalma bazalt steller taşıdı: Arpad kralı Mati’el’in bağlandığı Aramice antlaşma metinleri, yani Sefire yazıtları. Yazıtların hiçbiri yerinde değil; ikisi Şam’da, biri Beyrut’ta.

Adı nereden geliyor

Yakut el-Hamevi adı “Asfîra” diye yazıyor; bugünkü “es-” takısı sonradan eklenmiş. İslam öncesi adı Sipri. Bazı tarihçiler bu adı Akadca tunç anlamına gelen “siparru” sözcüğüne bağlayıp bölgede bakır işlendiğini öne sürüyor; bu bir varsayım. Kasaba eskiden beri Cebbul tuzlasından toplanan tuzun dağıtıldığı yer.

Ne kadar sürer

45 dakika. Çarşının yanındaki höyüğe bakmak ve kasabanın merkezinde dolaşmak için yeterli. Höyükte kazı alanı ya da ziyaretçi düzeni hakkında bir kaynak yok.

Yazıtlar ne anlatıyor

Metinler iki kral arasındaki antlaşmayı kaydediyor: “KTK kralı Bar-Ga’yah ile Arpad kralı Atarsamak oğlu Mati’el arasındaki antlaşma”. Arpad, Halep’in kuzeyindeki bugünkü Tell Rifat. Mati’el antlaşmayı bozarsa başına gelecekleri ritüellerle kabul ediyor:

• “Bu balmumu ateşte nasıl eriyorsa Mati’el de öyle ateşte yok olsun.”
• “Bu ok ve yay nasıl kırılıyorsa İnurta ve Hadad da Mati’el’in ve soylularının yayını öyle kırsın.”
• “Balmumundan adam nasıl körleşiyorsa Mati’el de öyle kör olsun.”
• “Bu buzağı nasıl parçalanıyorsa Mati’el ve soyluları da öyle parçalansın.”

Metin, Batı Sami dünyasındaki ahit, kutsama ve lanet geleneğinin Kitab-ı Mukaddes dışındaki en iyi kaynağı sayılıyor. Asur krallarının Levant’taki küçük krallara dayattığı sadakat yeminlerine benziyor; bazı araştırmacılar MÖ 2. binyıl Hitit antlaşmalarıyla da benzerlik görüyor.

Bar-Ga’yah kimdi

Tartışmalı. Bir görüşe göre bir Asur kralı, V. Aşur-nerari. Başka bir görüşe göre Til Barsip’te oturan güçlü bir Asur eş-hükümdarı.

Yazıtlar bugün nerede

Sefire I 1930’da bulundu; yatay olarak ikiye kırılmış bir bazalt levha. Sefire II de 1930’da çıktı. İkisinin de üç yüzü yazılı ve ikisi de Şam Ulusal Müzesi’nde. Sefire III 1956’da bulundu: geniş bir levhanın arka yüzüne ait dokuz parça, bugün Beyrut Ulusal Müzesi’nde. Sefire’den gelmiş olabilecek dördüncü bir parça, “Starcky Tableti” (KAI 227), Paris’te Louvre’da. Üç ana yazıt bilim literatüründe KAI 222-224 numaralarıyla geçiyor. Şam müzesinde bugün sergide olup olmadıkları doğrulanmadı.

Kimler yayımladı

İlk yayın Sébastien Ronzevalle’e ait (1930-31); René Dussaud 1931’de izledi. André Dupont-Sommer ve Jean Starcky 1956-58 arasında yazıtları yeniden ele aldı. Joseph Fitzmyer 1961 ve 1967’de metni yeniden inceledi.

Gitmeden bilinmesi gerekenler

Kasaba Halep’e giden ana yolun üstünde. Höyüğe çıkış ve kasabadaki olası güvenlik kısıtları için güncel bir kaynak yok. Resmi ve askeri tesislerin fotoğrafını çekmek sorun çıkarabiliyor; makineyi çıkarmadan önce sormak gerekiyor. Halep’in güneydoğu kırsalı 2012-2024 arasında birkaç kez çatışma alanı oldu. İşaretsiz tarlalarda ve yamaçlarda patlamamış mühimmat riski var; köylülerin kullandığı yollarda kal.

Neyi kaçırma

Tell Aran’ı. Birkaç kilometre kuzeydeki höyük Arne, yani Mati’el’in hanedanının ilk başkenti. Antlaşmanın taraflarından birinin hikâyesi orada başlıyor.