Tadef ve Üzeyir Sinagogu

Tadef, El-Bab’ın iki-üç kilometre güneydoğusunda, evleri artık El-Bab’a bitişmiş bir kasaba. Yüzyıllar boyunca Halep Yahudilerinin hac yeriydi. Yerel geleneğe göre Üzeyir (Ezra) Babil’den Kudüs’e giderken burada durdu ve bugün hâlâ ayakta olan sinagogu yaptı. Sinagogda 14. yüzyıldan kalma İbranice yazıtlar bulundu. Kasabada ayrıca Üzeyir’e atfedilen bir pınar ve bir mezar, kapalı eski bir çarşı ve eski bir hamam var.

Nasıl gidilir

Tadef, Halep’in kuzeydoğusundaki El-Bab’a yaslanıyor; iki yerleşimin evleri birleşmiş durumda ve ikisi aynı güne sığıyor. Sinagog için elimizde tek bir harita kaydı var ve ikinci bir kaynakla doğrulanamadı, bu yüzden haritada pin vermiyoruz. O kayıt yapıyı Arapça “el-kenise el-yahudiyye” diye adlandırıyor; kasabada sorarken bu ad işe yarayabilir.

Üzeyir geleneği

Anlatıya göre Üzeyir kasabanın yanındaki pınarda yıkandı; pınar bugün Ayn el-Uzeyr adını taşıyor. Yakında ona atfedilen bir mezar da var. Malagalı Yahudi gezgin Isaac Elfarra 1414’te buradan “Taduf” diye söz etti ve Üzeyir’in Tevrat’ı burada yazdığının anlatıldığını kaydetti.

Sinagog ve yazıtları

Alman arkeolog Max von Oppenheim 1899’da sinagogda 14. yüzyıldan İbranice yazıtlar buldu. Yazıtlar, yerin en geç o yüzyılda bir Yahudi ibadet yeri olduğunu gösteriyor. Halep’in kent içindeki Merkez Sinagogu ile birlikte düşünüldüğünde Tadef, aynı cemaatin kırsaldaki kutsal yeri.

Halep Yahudilerinin yazlığı

Halep Yahudileri her yıl, Tevrat’ın verilişini anan Şavuot bayramından önce Tadef’e hacca geldi. Kasaba aynı zamanda yazlık olarak kullanılıyordu. 19. yüzyılın sonunda Tadef’te yaklaşık 20 Yahudi aile yaşıyordu; 1931’de bu sayı 15 aileye inmişti.

Kasabada başka ne var

Arapça kaynaklar Tadef’te kapalı eski bir çarşı, eski bir hamam ve Roma dönemine ait su kanalları sayıyor. Bunların bugün ne kadarının ayakta ve gezilebilir olduğuna dair güncel bir kayıt bulamadık.

Bugünkü durum

Kasabanın denetimi Kasım 2024’te el değiştirdi. Sinagogun bugünkü hâli, kapısının açık olup olmadığı ve anahtarın kimde durduğu yerinde teyit edilmeli. Yapıya dair güncel bir fotoğraf ya da rapor bulamadık.

Neyi kaçırma

Ayn el-Uzeyr pınarı. Tadef’e gelen çoğu kişi sinagogda kalıyor; oysa geleneğin asıl sahnesi, Üzeyir’in yıkandığı anlatılan pınar.