A’la Platosu ve Bizans Köyleri

Hama’nın doğu kenarından yükselip Selemiye’nin batısına uzanan bazalt bir plato. Üstü düz ve ekili; köyleri birbirinden en fazla 2 kilometre uzakta ve neredeyse hepsi bir Bizans yerleşiminin üstüne kurulu. Ayakta kalan yapı az, çünkü eski bloklar yeni evlerde yeniden kullanıldı. Buna karşın kara bazalt lentolarda Grekçe yazıtlar ve tarihler okunuyor: platoda en az 50 Bizans yazıtı biliniyor, çoğu İmparator Justinianus döneminden (527–565).

Plato nerede, nasıl bir yer

Suriye bozkırının batı kıyısında, kabaca üçgen bir düzlük: 15 kilometre genişlik, 10 kilometre boy. Kenarları dik, yalnızca doğu yüzü çöle doğru yumuşakça iniyor. Kuzeye doğru 70 kilometre boyunca Cebel el-Hass’a kadar süren bazalt tepe ülkesinin kopuk, en güneydeki parçası. Adı da bunu söylüyor: el-A’la, “yüksek olan”.

Nasıl gidilir

Hama ya da Selemiye’den araçla. Köylere düzenli toplu taşıma olduğuna dair güvenilir bilgi yok; şoförlü araç en gerçekçi yol. Halban Selemiye’nin 30 kilometre, Nava 27 kilometre kuzeyinde. Kasr Ebu Semra ise Hama’nın 31 kilometre kuzeydoğusunda.

Bugün gidilebilir mi

2024 sonu ile 2025 başı arasında bazı köylerde, Tuba ve Tell Dehab da dahil, halk yerinden edildi. Hangi köyün bugün yerleşik ve ziyarete açık olduğu değişiyor; yola çıkmadan Hama ya da Selemiye’de sormak gerekiyor. Kalıntıların çoğu ayrı bir ören yeri değil, köyün içinde, evlerin arasında.

Köy köy ne görülür

• Tuba — platonun kuzey yakasında, antik alanı en geniş köy. 582 tarihli bir kilise, bir savunma kulesi ve 573 tarihli bir ev.
• Halban — 362 ve 534 tarihli lentolar; doğuda bozkıra bakan 543 tarihli bir savunma kulesi.
• Nava — bazalt bir manastır ve 598 tarihli kilisesi. Platoda kaydı olan tek manastır bu.
• Tell Dehab — 470, 489, 570 ve 589 tarihli lentolar.
• Fan Şemali — 576 tarihli bir Bizans kulesinin kalıntısı.
• Ümmü Hareteyn — her köşesinde bir kule olan dikdörtgen bir kale.
• Kasr Ebu Semra — tamamı bazalttan bir kilise. İki sütun dizisinin birinden beş sütun, büyük kapı ve yakınında bir kule ayakta; ikisi de iyi korunmamış.

Evler ve kuleler neden böyle

Köylerin çoğunda bir savunma kulesi var. Plato çölden gelen Bedevi baskınlarına açıktı ve kuleler büyük olasılıkla gözcülük içindi. Evler iki plandan birine uyuyor. Küçükleri iki katlı: alt kat hayvanlara ayrılmış, önünde taş döşeli bir avlu, avluda sarnıca inen bir kuyu. Büyükleri aynı düzende ama daha çok odalı ya da iki kanatlı. Kiliselerin hepsi bazilika planında.

Yazıtlar neyi anlatıyor

Yazıtların çoğu Justinianus dönemine ait; yaklaşık 20 tanesi onun ölümünü izleyen 40 yıla düşüyor. 6. yüzyıldan öncesine ait yazıt az, en geç tarihlisi 605. Yani plato, Suriye’nin büyük kısmının durgunluğa girdiği 7. yüzyıl başında da işliyordu. Emevî ve Abbasî dönemlerinden inşaat izi bulunmadı; evlerde oturulmaya devam etmiş olabilir. Bölgeyi Max von Oppenheim 1899’da, Princeton Üniversitesi seferi 1904–1905’te taradı.

Sonraki yüzyıllar

18. yüzyıl sonunda plato, bozkırda kendilerinden güçlü aşiretlerce sürülen Mevali aşiretinin iki ana sığınağından biri oldu; öteki Cebel Zaviye’ydi. 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında Mevali ve Beni Halid köylerin çoğunu Hama’nın Keylani, Barazi ve Azm ailelerine sattı, köylüler kiracı çiftçiye dönüştü. Fransız Mandası döneminde, 1920’ler ve 1930’larda, platoya Alevi yerleşimciler geldi.

Neyi kaçırma

Halban’daki 543 tarihli kulenin yazıtı. Kuleyi yapan iki taş ustasının adını veriyor, Ioannes ve Symeones, ve ikisini de “Holbanoi” diye anıyor: Halbanlı. En azından bu kuleyi dışarıdan getirilen bir usta değil, köyün kendi insanları dikmiş.