Dura Europos

Dura Europos MÖ 300 civarında Selevkos’un kurduğu, sonra Part ve Roma sınırında el değiştiren bir şehir. Roma 165’te aldı ve Mezopotamya’daki en doğu kalesi yaptı; Sasanîler 256’da bir kuşatmayla ele geçirdi, halkı sürdü ve şehir bir daha kurulmadı. Üstüne kimse yeni bir şey yapmadığı için kum altında olduğu gibi kaldı — kazıcıların ona “çölün Pompeisi” demesinin sebebi bu. Tek bir yerde üç dinin ibadet mekânı yan yana çıktı: 244 tarihli bir Aramîce yazıtla tarihlenen sinagog, bilinen en erken ev kiliselerinden biri ve bir Mitras tapınağı.

Nasıl gidilir

Deyrizor’un 95 kilometre güneydoğusunda, Salihiye köyünün yanında. Araçla yaklaşık bir buçuk saat; toplu taşıma gitmiyor ve şoförün bölgeyi bilmesi gerekiyor. Alan Fırat’ın güneybatı kıyısında, vadiden 90 metre yükselen bir yarın üstünde; yola en yakın nokta batıdaki Palmira Kapısı.

Ne kadar sürer

İki buçuk saat. Düz alan kırk beş hektar ve gölge yok; yürünecek mesafe uzun, sıcakta daha da uzun.

Ne görülür

Palmira Kapısı’ndan gir; batı surundaki ana kapı o ve yola en yakın nokta. Kapıdan içeri şehrin ana caddesi giriyor, iki yanında ızgara plana oturmuş yapı adaları var. Batı surunun iç yüzü boyunca uzanan “sur sokağı” alanın en anlaşılır parçası: sinagog, ev kilisesi ve mitraeum hep bu şeridin üstünde çıktı. Kuzeyde Bel Tapınağı’nın kalıntısı var — 1920’de siperi kazan bir asker duvar resimlerini burada buldu. Doğu ucunda, vadinin üstünde kerpiç iç kale duruyor ve manzara oradan tam.

Neyi kaçırma

Kuşatmanın kendisi. Sasanîler 256’da surun altına lağım kazdı, Romalılar karşı tünel açtı ve ikisi yeraltında karşılaştı. Çöken tünelin altında kalan Roma askerlerinin zırhı, kalkanı ve atlarının pullu zırhı tam olarak o gün donduğu için bugüne kaldı; dünyada bilinen tek eksiksiz pullu at zırhı takımları buradan çıktı. Tünel ağızları on dokuz numaralı kule çevresinde. Aynı yerde bulunan boyalı kalkanlar Yale Sanat Galerisi’nde, buluntuların bir bölümü de Deyrizor Müzesi’nde.

Bugünkü durum

Bunu saklamak anlamsız: alan 2011 ile 2014 arasında kaçak kazıya uğradı. 2015’te değerlendirilen uydu görüntüleri yüzeyin yüzde 70’inden fazlasının kazı çukurlarıyla delindiğini gösterdi. Yani gördüğün ızgara plan hâlâ orada ama zemin her yerde bozuk ve stratigrafi büyük ölçüde gitti. Çukur kenarlarına yaklaşma, işaretli hattan çıkma.