Mari

Mari kendi başına ayakta duran bir anıt değil; bir arşiv. Fırat’ın batı kıyısındaki Tell Hariri höyüğünde MÖ 2900 ile 1759 arasında yaşamış bir kent devletiydi ve güneyde Sümer ile batıda Ebla arasındaki ticaret yolunun tam ortasındaydı. Höyükten çıkan 25 bin kadar çivi yazılı tablet, MÖ 2. binyılın siyasî haritasını başka hiçbir kaynağın veremeyeceği kadar ayrıntılı anlatıyor: Afganistan’dan Girit’e uzanan ticaret ağları, krallar arası yazışma, devlet yönetiminin günlük kaydı.

Nasıl gidilir

Deyrizor’un 125 kilometre güneydoğusunda, Ebu Kemal’in 11 kilometre kuzeybatısında; Irak sınırına yakın. Dura Europos’la aynı yol üstünde ve aralarında 30 kilometre var, yani ikisi tek güne bağlanıyor.

Ne kadar sürer

İki saat. Alan büyük ama görülen şey kerpiç duvar kesitleri ve kazı çukurları; anlatan bir rehber olmadan iki saatten fazlası zorlanıyor.

Ne görülür

Höyüğün üstünde Zimri-Lim Sarayı’nın planı okunabiliyor: avlular, taht salonu ve arşiv odaları. Yanında İştar Tapınağı ile Dagan Tapınağı’nın kalıntıları var. Kerpiç kazıldıktan sonra hava ile temas edince aşınıyor, o yüzden gördüğün duvarların yüksekliği kazı fotoğraflarındakinden daha düşük. Sarayın “Hurma Avlusu” denen bölümünün duvar resimli güney cephesi Deyrizor Müzesi’nde birebir kurulmuş — höyükte plan, müzede yüzey.

Neyi kaçırma

Höyüğün nasıl bulunduğu. 1933’te bir bedevî aile yeni ölen bir akrabaları için mezar taşı ararken Tell Hariri’yi kazdı ve başsız bir heykele rastladı. Haber Fransız yetkililere ulaştı, Louvre’dan gelen ekip aynı yılın aralık ayında kazıya başladı, ilk açtıkları yer İştar Tapınağı çıktı. Buluntular bugün Louvre, Şam, Halep ve Deyrizor müzelerinde.

Bugünkü durum

Kazılar 2011’de durdu ve bir daha başlamadı. Alan silahlı grupların denetimine geçti ve büyük ölçekli kaçak kazıya uğradı; 2014’te hazırlanan resmî rapor hırsızların kral sarayına, hamamlara, İştar Tapınağı’na ve Dagan Tapınağı’na yoğunlaştığını yazıyor. Uydu görüntüleri 2017’ye kadar kazının sürdüğünü gösteriyor. Yüzey bugün delik deşik. Bunu bilerek gitmek gerekiyor: burada görülecek şey bir yıkıntının kendisi kadar, kaybın ölçüsü.