Humus Surları ve Kapıları

Humus’u çeviren surdan bugün yalnızca doğu yakasında kısa bir parça ayakta: biri yarım daire, biri kare planlı iki burç ve aralarındaki duvar. Abbasi döneminde şehre yedi kapıdan giriliyordu. Kapıların neredeyse hepsi yok oldu, ama adları eski şehrin mahallelerinde ve kavşaklarında sürüyor: Bab Tedmur, Bab Hud, Bab ed-Dreyb, Bab es-Sibâ.

Sur ne kadar eski

Surun kökeninin Arami ve Hitit dönemlerine gittiği kabul ediliyor. Bizans döneminde onarıldı, bugün görülen biçimini Eyyûbîler döneminde aldı. Son Emevî halifesi II. Mervan, şehirdeki bir isyanın ardından surları yıktırmıştı; sonraki dönemlerde sur yeniden kuruldu. Coğrafyacı Yâkût el-Hamevî 1225’te Humus’u büyük ve surlu bir şehir diye anlatıyor.

Yedi kapı nerede

• Bab es-Sûk (Çarşı Kapısı): Nuri Camii’nin güneybatı köşesinde olduğu düşünülüyor.
• Bab Tedmur (Palmira Kapısı): surun kuzeydoğusunda, Palmira’ya giden kervan yolunun başında.
• Bab ed-Dreyb ya da Bab ed-Deyr: surun doğu yakasında.
• Bab es-Sibâ (Aslanlı Kapı): kalenin doğusunda; üstünde karşılıklı iki aslan olduğu anlatılıyor.
• Bab et-Türkmen: kalenin kuzeybatı köşesinde, surla birleştiği noktada; adını 11. yüzyılda buraya yerleşen Türkmenlerden alıyor.
• Bab el-Mesdûd (Kapalı Kapı): Bab et-Türkmen’in kuzeyinde.
• Bab Hud: kapıların en büyüğü, batıda; adını yakınındaki Hud peygamber makamından alıyor ve sahile giden yolun başındaydı.

Kapılara ne oldu

Kaynaklar burada birbirini tutmuyor. İngilizce kaynaklar kapıların Osmanlı döneminde yıkıldığını yazıyor. Suriye haber ajansı SANA’nın aktardığı yerel anlatıya göre ise kapılar Fransız Mandası döneminde, yol genişletme gerekçesiyle kaldırıldı; Arapça kaynaklar Bab ed-Dreyb için 1925 yılını veriyor. Hangi kapıdan taş kaldığı konusunda da anlatılar farklı. Kesin olan şu: kapılar bugün yapı olarak değil, mahalle ve meydan adı olarak yaşıyor. Bab Tedmur’un yeri, aynı adı taşıyan bir döner kavşak.

Neyi kaçırma

En çok hikâye taşıyan ad Bab ed-Dreyb. Arapça kaynaklara göre kapının üstünde Nureddin Zengî’nin zambak arması duruyordu ve İslam fethinde Ebu Ubeyde ile Halid bin Velid şehre bu kapıdan girdi. Kapının kendisi yok, ama mahalle hâlâ bu adı taşıyor. Mar Elian Kilisesi Bab Tedmur’un yakınında; sur hattındaki yürüyüşe kolayca eklenir.