Humus’ta Bustan ed-Divan kilise hattı: Evanjelik Kilisesi’nden Sibat el-Kadı’ya

Humus eski kentinin doğu yarısındaki Hristiyan mahallesi Bustan ed-Divan’da kiliseler birbirine birkaç yüz metre mesafede duruyor. Bu yürüyüş o hattı izliyor. Ulusal Evanjelik Kilisesi’nden başlıyor, Cizvit Manastırı’ndaki Frans van der Lugt mezarından ve Seyyidetü’s-Selam Katedrali’nden geçiyor, Ümmü’z-Zünnar Kilisesi’ne uğrayıp Bab ed-Dreyb mahallesindeki Sibat el-Kadı’da bitiyor. Hat bir kilometreden kısa; duraklarla birlikte üç saat kadar sürüyor. İki izlek var: savaştan sonra onarılan kiliseler ve Humus’un sokakların üstüne kurduğu sabat odaları.

Yol

Ulusal Evanjelik Kilisesi el-Ebrar Caddesi’nde, Cemaleddin Camii’nin tam karşısında. Sade gövdesini güneydoğu köşesindeki siyah-beyaz çan kulesinden tanırsın. 26 Şubat 2012’de gelen bir roket çatıyı yıktı; kilise onarıldı ve ilk ayin 25 Aralık 2015’te yapıldı. Kuzeydoğuya 100 metreden kısa bir yürüyüş seni Cizvit Babaları Manastırı’na götürüyor. Hollandalı rahip Frans van der Lugt kuşatma sırasında kentten ayrılmadı, 7 Nisan 2014’te manastırın bahçesinde öldürüldü ve buraya gömüldü. Manastır bir müze değil, yaşayan bir topluluğun yeri: mezarı görmek için kapıda sor.

Seyyidetü’s-Selam Katedrali aynı hattın birkaç dakika ötesinde, Escada Sokağı’nda. 1970’te yapıldı ve çatısıyla çevresindeki taş kiliselerden ayrılıyor. Nisan 2011’den Mayıs 2014’e kadar silahlı bir grubun karargâhıydı; 8 Mayıs 2014’te kürsüye yerleştirilen 200 kg’lık patlayıcı temellere ek hasar verdi. Aid to the Church in Need (ACN) desteğiyle yapılan onarım 2016 ile 2019 arasında büyük ölçüde tamamlandı. Kubbenin tepesindeki üç kollu haçı görmek için birkaç adım geri çekil.

Katedralden kuzeydoğuya 300 metre kadar yürüyünce Ümmü’z-Zünnar Kilisesi’ne varıyorsun. Meryem’e ait olduğuna inanılan kuşak 1953’te sunağın altında bulundu. Asıl görülecek yer bir kat aşağıdaki alçak tonozlu bölüm; girerken eğilmek gerekiyor. Oradan doğuya, surun doğu yakasındaki Bab ed-Dreyb mahallesine yürü. Sibat el-Kadı, dört sokağın kesiştiği yerde haç planlı kurulmuş tonozlu bir geçit; 20 metreyi aşan uzunluğuyla kaynaklara göre Suriye’nin en uzun sabatı. Duvarlardaki fener nişlerine bak. Hemen yanında Vahşi ve Sevban’a atfedilen türbe duruyor.

Zamanlama

Kilise kapılarının en sık açık olduğu gün pazar, ama ayin sırasında ziyaret duruyor. Hafta içi gidiyorsan 10:00’da Evanjelik Kilisesi’nin önünde ol; cephe ve çan kulesi için yirmi beş dakika yeter. 10:30’da manastırın kapısında sor, 11:00’de katedrale geç. 11:45 civarı Ümmü’z-Zünnar’a var ve alt kattaki bölüme kırk beş dakika ayır. 12:45 gibi Sibat el-Kadı’dasın; geçidin içindeki nişler öğle ışığında seçiliyor. Pazar günü gidiyorsan ayinlerin bitmesini bekle ve rotaya öğleden sonra başla.

Dikkat

Beş durağın dördü çalışan kilise ya da manastır: omuz ve diz kapalı giyin, ayin sırasında fotoğraf çekmeden önce izin iste. Evanjelik Kilisesi ve Ümmü’z-Zünnar ücretsiz; manastırın ve katedralin ziyaret düzeni değişken, kapıda teyit et. Kapı kapalıysa cepheden ve avludan bakmak da rotanın parçası. Sibat el-Kadı’nın savaştan sonraki durumu için doğrulanmış bir kaynak yok; elimizdeki en yeni tarif 2008’den. Yerini mahallede Vahşi ve Sevban türbesini sorarak bul; evlerin ve insanların fotoğrafını çekmeden önce izin iste. Eski kent savaşta ağır hasar gördü; onarılmış sokaklarla henüz kapalı olanlar yan yana olabilir.