Huvvarin Kalıntıları, Humus

Huvvarin, Humus’un yaklaşık 80 kilometre güneydoğusunda, Suriye çölünün kıyısında küçük bir köy. Bizans döneminde adı Evaria’ydı: piskoposluk merkeziydi, garnizon kasabasıydı ve 573’te şehir sayıldı. Emevi halifesi Yezid I burada öldü. Bugün taş ve kerpiç evlerin arasında iki kilisenin duvarları ve köylülerin Huvvarin Hisarı dediği bir yapı ayakta.

Nasıl gidilir

Köy Humus–Şam otoyolunun doğusunda, Sadad ile Kariyeteyn arasında. Hemen güneyindeki Mahin bir zamanlar Huvvarin’in parçasıydı; bugün ayrı bir kasaba ve nahiye merkezi, ikisinin arasından demiryolu geçiyor. Düzenli toplu taşıma yok, araç gerekiyor. Batıdaki Sadad ve doğudaki Kariyeteyn aynı güne sığıyor.

Ne görülür

Antik yerleşimin büyük bölümü köy evlerinin altında kaldığı için kazılmadı. Görülebilen üç yapı var.

• Caara Kilisesi. Köyün 500 metre kuzeyinde, evlerden ayrı duruyor. Yaklaşık 600 metrekarelik kireçtaşı yapıda bir orta nef, iki yan nef, doğuda apsis ve apsisin iki yanında birer oda var. Doğu tarafında 120 santimetre çaplı kaideler ve başlıklar kullanılmış; duvarlar 4-5 metre yükseliyor. Roma döneminde tapınak olup sonradan kiliseye çevrildiği düşünülüyor.
• Ruhban Kilisesi. Büyük dikdörtgen taşlardan yapılmış, ortasında geniş bir avlu, batı, güney ve kuzeyde girişleri olan büyük bir kilise. Orta nefin iki yanında yan nefler, doğuda apsis var; içeride oymalı başlıklar kullanılmış.
• Huvvarin Hisarı. Emevi döneminde saraya dönüştürülen yapı. Kuzeye bakan girişin arkasındaki dikdörtgen salonun tavanı iki sıra kemere oturuyor; her sıra üç sütunla taşınıyor.

Köyde Roma dönemi sulama kanallarından ikisi, Berak ve Mezraa kanalları, hâlâ biliniyor. Humus Eski Eserler Müdürlüğü iki kiliseyi tescilledi ve restorasyon planına aldı; ulusal kazı ekibinin çalışması ise durdu.

Tarihi

Huvvarin 451’de piskoposluk merkeziydi ve Bizans ordu birlikleri burada konuşluydu. Halkın çoğu Hristiyan Araplar olan Gassanilerdi; ilk resmî Gassani piskoposu Evarialı Yuhanna buralıydı. 6. yüzyılın sonunda Bizans Suriyesinin en güçlü adamlarından Magnus kasabaya yeni bir kilise ve sur yaptırdı. 581’de Gassani kralı el-Münzir III’ü bu kilisenin açılışına çağırdı ve imparator adına tutuklattı. Münzir ailesiyle Konstantinopolis’e gönderildi, sonra Sicilya’ya sürüldü. Ardından oğlu Numan’ın kuvvetleri kasabayı yağmaladı.

634 yazında Halid bin Velid’in ordusu Kariyeteyn’den sonra buraya geldi. Baalbek ve Busra’dan gelen destek kuvvetleri kısa bir çarpışmada dağıtıldı ve kasaba teslim oldu. Emevi döneminde Huvvarin, Yezid I’in en sevdiği sayfiyeydi; halife burada sık kaldı, 11 Kasım 683’te burada öldü ve gömüldü. Coğrafyacı Yakut el-Hamevi 1226’da buradan geçti ve Huvvarin’i Humus yakınında bir kale olarak kaydetti.

Bugünkü köy

1812’de buradan geçen Halepli gezgin Fethullah es-Sayığ, Mahin ile Huvvarin’i 20’şer evli iki küçük köy olarak anlattı. 19. yüzyılda İrlandalı misyoner William Wright köyün yerel olarak yedi kilisesiyle bilindiğini yazdı. En büyüğünü 46 metreye 38 metre, yüksekliği 9 metreyi aşan dikdörtgen bir yapı olarak ölçtü ve üstünde Grekçe yazıtlı parçalar gördü. Yedi kiliseden bugün ikisi ayakta. 2003 ve 2004’te kazı yapıldı. Bazı aileler hâlâ taş, çamur ve kamıştan yapılmış, yazın serin kışın ılık geleneksel evlerde oturuyor.

Neyi kaçırma

Caara Kilisesi’nin doğu yüzü. Apsisin iki yanında kullanılan 120 santimetrelik kaideler ve başlıklar, bu yapının bir köy kilisesinden büyük bir şey olarak başladığını en açık gösteren ayrıntı.