Sadad: Çöl Kıyısındaki Süryani Kasabası

Humus’un 60 kilometre güneyinde, Şam’ın 101 kilometre kuzeydoğusunda, Kalamun dağlarının doğu ucunda ve çölün kıyısında bir kasaba. Halkının çoğu Süryani Ortodoks; 2004 sayımında nüfusu 3503’tü. Sadad’a gelmenin sebebi kiliseleri: Mar Sarkis ve Mar Todros’un duvarlarında eski freskler var ve Suriye kiliselerinde duvar resmi pek görülmüyor. Kasabanın geçmişi de ayrıca ilginç: Aramicenin 1830’lara kadar konuşulduğu, Bedevilerin alışveriş için geldiği bir çöl kasabası.

Sadad nerede, nasıl gidilir

Humus–Şam yolunun üstündeki Hasya’nın 18 kilometre doğusunda. Araçla gidiliyor; Humus’tan toplu taşıma olup olmadığını yola çıkmadan Humus’ta sormak gerekiyor. Aynı Kalamun hattında Malula 53 kilometre güneyde.

Ne kadar sürer

İki saat. Kiliseler kasabanın içinde; aralarında yürüyerek geçiliyor.

Ne görülür

Kasabada birkaç eski kilise var. Mar Todros 12. yüzyıla, Mar Sarkis 18. yüzyıla tarihleniyor; Mar Bahos da bunlardan biri. Freskler Mar Sarkis ile Mar Todros’ta. 21–28 Ekim 2013 arasında kasaba Nusra Cephesi’nin elindeydi; bu sürede 45 Hristiyan öldürüldü ve kiliseler yağmalandı. 2015’te IŞİD’in saldırısı püskürtüldü. Sonraki yıllarda hastane, elektrik ve su şebekesi yeniden kuruldu. Fresklerin bugünkü durumunu ve kilisenin açık olup olmadığını yerinde sormak gerekiyor.

Aramice ve Tevrat’taki Zedad

Sadad’ın, Tevrat’ta Sayılar 34:8 ve Hezekiel 47:15’te Kenan’ın kuzeydoğu sınırı olarak anılan Zedad olduğu düşünülüyor. Kasabanın ana dili Malula’dakine benzeyen bir Batı Aramicesiydi; 1830’larda yerini Arapçaya bıraktı. Bugün Aramice bazı kişilerde ikinci dil olarak yaşıyor, izleri de kasabanın Arapça ağzında duruyor — 2010’da yayımlanan bir çalışma bu izleri inceledi. Kasabanın kiliseleri ücretsiz Süryanice kursları veriyor. Sadad geçmişte bir piskoposluk merkeziydi. Maruni tarihçi Duveyhî’ye göre Deyr Mar Musa manastırının bazı keşişleri de Sadadlıydı.

Bedevilerin çarşı kasabası

1881 tarihli bir Fransız raporu, kasabanın Bedevi baskınlarına karşı kendini ve bahçelerini kerpiç barikatlarla çevirdiğini yazıyor: atlı biri içeri ancak atından inerek girebiliyordu. 1980’lerde bir antropolog Sadad’ı bölge Bedevilerinin en önemli çarşı kasabası olarak tarif etti. Çalışanların çoğu dokumacıydı, abaye ve yün kilim dokuyup Bedevilere satıyordu. Bedeviler buraya çadır takımı, eyer, kahve ve çay almaya da geliyordu. Hamdanî prensi ve şair Ebu Firas el-Hamdani de Sadad’da gömülü.

Neyi kaçırma

Sadad’ın taşları kasabanın dışında da duruyor. Kasabadan çıkan, Süryanice yazıtlı taş alınlıklar Şam Ulusal Müzesi’nde. Sadad’ı gördükten sonra Şam’da müzeye uğrayan biri, bu kiliselerin bir zamanlar hangi yazıyla süslendiğini orada görebiliyor.