İftar topu

Ramazan akşamlarında Şam’da ezanla birlikte tek bir gümbürtü duyuluyor. Namludan mermi çıkmıyor — atılan bir ses bombası ve anlamı tek: oruç bitti. İftar topu, doğru çalışan saatin ve kitle iletişiminin olmadığı bir şehirde iftar vaktini herkese aynı anda duyurmanın yoluydu. Bugün işlevi değil, alışkanlığı sürüyor.

Ne zaman ve nereden atılıyor

Atış akşam ezanına, yani gün batımına denk getiriliyor ve tek el. Suriye’de gelenek savaştan sonra yeniden başlatıldı: topu ordu atıyor ve Şam’daki atış yeri Meçhul Asker Anıtı meydanı. Ramazan’ın ilk günü ayrıca ayın girdiğini duyuran bir atış yapılıyor; sonrasında her akşam iftar için tek atış.

Ne işe yarıyordu

Cevap teknik. Doğru çalışan saat ve kitle iletişimi yokken bir şehrin bütününe aynı anda ulaşan tek şey sesti; ezan mahalleyi kapsıyordu, top şehri kapsıyordu. Mısır’da düzen daha da ilerledi ve sahur ile imsak için ayrı atışlar eklendi, yani gün üç sesle işaretlenir oldu.

Bugün saat herkesin cebinde ve topun pratik bir işi kalmadı. Kalan şey şu: ses duyulduğu anda bütün şehir aynı saniyede aynı şeyi yapıyor.

Nereden geldi

İki rivayet var ve ikisi de Kahire’de başlıyor. Birincisine göre Memlûk sultanı Hoşkadem hicrî 865 yılında eline geçen yeni bir topu deniyor; atış tam akşam vaktine denk geliyor, halk bunun iftar için yapıldığını sanıyor ve sultan bu memnuniyeti görünce uygulamayı sürdürüyor. İkinci rivayet 19. yüzyıla, Mısır’da Kavalalı Mehmed Ali dönemine bağlanıyor.

Yayılma sırası daha net: fikir önce Şam diyarına geçiyor — Kudüs, Şam ve öteki Şam şehirleri — oradan 19. yüzyıl sonunda Bağdat’a ulaşıyor. Yani top Suriye’ye sonradan uğramış bir âdet değil; bölgede ilk duyulduğu yerlerden biri Şam.

O anda sokakta ne oluyor

Sesten önceki saat günün en yoğun saati: trafik kilitleniyor, herkes eve yetişmeye çalışıyor, taksi bulunmuyor. Ses duyulduğu anda sokak boşalıyor ve yarım saat kadar boş kalıyor. Kepenkler inik, kaldırım bomboş; kapalı çarşıların aralarında birkaç tabure, üstüne tabak konmuş küçük masalar ve dükkânını kapatıp orada yiyen esnaf kalıyor. Sonra şehir yeniden açılıyor ve gece yarısını geçen bir kalabalığa dönüşüyor.

Gezgin için ne anlama geliyor

İlk akşam irkiltiyor: ses tek, kuru ve yakın duyuluyor. Patlama değil, takvim; bilerek beklemek yetiyor.

Pratik karşılığı iki madde. Sesten önceki saatte yolda olma — o saat ulaşım için ölü, şehirlerarası yola hiç çıkma. Sesten sonraki yarım saat ise eski şehri yürümek için yılın en boş anı, ve aynı sokaklar yarım saat sonra dolacak.