Mesaharati, sahura kaldıran ses

Ramazan gecelerinde Şam’ın eski şehrinde uykunun ortasından bir ses geçiyor: kapı önünde duran, seslenen, sonra bir sokak ötede yeniden başlayan biri. Mesaharati bu. İşi tek cümleyle özetleniyor — mahalleyi sahura kaldırmak — ve turunu imsaktan yaklaşık iki saat önce açıyor.

Ne zaman duyulur

Sahur imsaktan önceki öğün; mesaharati de onun saatçisi. Tur imsaktan yaklaşık iki saat önce başlıyor, yani gecenin en sessiz yerinde. Kesin saat mevsime bağlı: Ramazan kışa denk geldiğinde imsak geç, yaza denk geldiğinde erken oluyor ve ses onunla birlikte kayıyor.

Eski şehrin dar sokaklarında ses taşa vurup büyüyor, kapalı pencereden bile içeri giriyor. Geniş caddeli yeni mahallelerde çoğunlukla duyulmuyor.

Şam’da davul değil ud

Mesaharati denince akla davul geliyor, ama o görüntü Mısır’dan kalma: insanları tar denen tefle uyandırma orada başlıyor. Şam diyarında usul başkaydı. Kaynaklar Şamlıların evleri dolaşıp ud ve tanbur çalarak, Ramazan’a özgü ilahiler okuyarak seslendiğini yazıyor. Yemen ve Mağrib’de ise kapılar sopayla vuruluyor, Mağrib’de nefir denen uzun bir zurna kullanılıyordu.

Ne söylüyor

Nida kalıpla gidiyor ve mısra kısa tutuluyor; uykudan yeni uyanan bir kulağın alabileceği kadar olması gerekiyor. En bilineni yâ nâim, vahhid ed-dâim — ey uyuyan, kalıcı olanı bir bil. Bir başkası kûmû ilâ suhûrikum, câe ramazânu yezûrukum — kalkın sahurunuza, Ramazan sizi ziyarete geldi. Aralara tehlil ve kısa ilahiler giriyor. İyi bir mesaharatiden beklenen şey de zaten sesin taşıması: yüksek, açık ve yorulmayan bir ses.

Nereden geliyor

Sahura kaldırma işi ezanın yanında doğuyor: Bilâl bin Rebâh ile İbn Ümmü Mektûm’un nöbetleşe okuması ilk düzen sayılıyor. Sahur için ayrı bir çağrı yapan ilk kişi olarak hicrî 228 yılında Anbese bin İshak anılıyor; Fustat’ta yürüyerek dolaşıp insanları sahura çağırıyordu. Davulla uyandırma sonradan Mısır’da yerleşiyor ve mesleğin bugün akılda kalan görüntüsü oradan çıkıyor.

Meslek nereye gidiyor

Mesaharati gece ücret istemiyor. Karşılığını bayramın ilk günü topluyor: davuluyla kapı kapı dolaşıyor, bayramlaşıyor, ev sahibi para, hediye ya da tatlı veriyor. Tek geliri bu.

Meslek büyük ölçüde çekildi ve sebepleri sıralanabilir: insanlar geç yatıyor ve sahurda zaten uyanık, telefon alarmı işi görüyor, evler büyüdü ve şehirler gürültülendi — ses artık içeri girmiyor. Şam’ın eski şehrinde çalışmayı sürdüren mesaharatiler var; işlerini kendi ifadeleriyle, Ramazan ayında eski Şam’da insanları namaza ve sahura kaldırmak diye tarif ediyorlar. Şehrin geri kalanında geceler sessiz geçiyor.

Duyarsan ne yapmalı

Bir şey yapman gerekmiyor. Ses ne uyarı ne gösteri; mahallenin kendi saati ve birkaç dakikada geçiyor. Eski şehirde sokağa bakan bir odada kalıyorsan duyman kuvvetle muhtemel, sahura kalkmayı düşünmüyorsan pencereyi kapatmak yeterli. Bayram sabahı kapı çalınırsa gelen büyük ihtimalle odur; küçük bir bahşiş yerinde olur.