Ölüler Perşembesi ve sarı kâak

Şam diyarında iki topluluğun aynı günü aynı biçimde tuttuğu tek tarih bu. Adı üç türlü söyleniyor: Hamîs el-Emvât, yani Ölüler Perşembesi; Hamîs el-Esrâr, Sırlar Perşembesi; ve Hamîs el-Beyd, Yumurta Perşembesi. Günün merkezinde mezarlık, sarı kâak ve boyalı yumurta duruyor. Sahibi belli bir kilise ya da cami yok.

Hangi güne düşüyor

Sabit bir takvim günü değil. Gün, Katolik ve Doğu Ortodoks Paskalyalarının pazarları arasında bir yere düşüyor ve kaynaklar tam yeri konusunda ayrılıyor. Selim Tamari günü Paskalya pazarından üç gün öncesine, yani Kutsal Perşembe’ye koyuyor; 1948 tarihli bir inceleme ise Doğu kilisesinin Kutsal Cuma’sından on dört gün öncesini veriyor.

Pratik cevap: bulunduğun yerde sor. Suriye’de iki takvim yan yana yürüdüğü için aynı gün iki ayrı tarihte karşına çıkabiliyor. Bölümün takvim sayfası bu ikiliği ayrıca anlatıyor.

Sabah mezarlıkta ne oluyor

Günün asıl saati gün doğmadan önce. Kadınlar mezarlığa gidiyor, ölüler için dua ediyor ve yanlarında getirdiklerini dağıtıyor: sarı kâak ve kuru meyve, fakirlere, çocuklara ve akrabalara. Dağıtmanın kendisi bir merhamet işi sayılıyor; adı da o, rahme.

Gün kadınların günü. Kayıtlar ziyaretin çoğu zaman kısa sürdüğünü, vaktin asıl olarak birlikte geçirildiğini yazıyor — mezarlık aynı zamanda buluşma yeri.

Sarı kâak ve boyalı yumurta

Sarı kâak, yani kâak el-asfar, damgalı ve küçük bir ekmek kâakı. Çarşıda sırıkta satılan susamlı halka kâakla aynı şey değil: o sokak ekmeği, bu bayram hamuru. Damga hamurun üstüne basılıyor ve dağıtılan her parça aynı işareti taşıyor.

Çocuklara ayrıca boyalı yumurta veriliyor, rengi çoğunlukla sarı. Günün üçüncü adı buradan geliyor. Kâak ile yumurta birlikte günün görülebilir tarafı: mezarlıktan dönen elde bunlar oluyor.

İki topluluğun ortak tuttuğu tek gün

Ortaklığın en az 12. yüzyıla dayandığı aktarılıyor ve Selahaddin’in Müslümanları Hristiyan âdetlerini benimsemeye teşvik etmesine bağlanıyor. Antropolog Anne Fuller aynı şeyi daha eski bir inanca bağlıyor: yaşayanlarla ölülerin tek bir topluluk oluşturduğu fikrine.

Gün Müslüman yas düzeninin de parçası. Bir ölümden sonra mezarlık her perşembe ziyaret ediliyor, sonrasında yılda bir kez Ölüler Perşembesi’nde. Damgalı kâakın perşembe ve pazartesi günleri dağıtılması bugün de sürüyor.

Bugün nerede yaşıyor

Bölge genelinde gün eskisi kadar tutulmuyor. Suriye’de hâlâ aynı biçimde tutulduğu söylenen yer Humus. Orada adı da değişmiş durumda: çoğu kişi artık Hamîs el-Halâve, yani Tatlılık Perşembesi diyor — kadınların tatlı alıp çocuklara ve fakirlere dağıtması iki kat tatlılık sayılıyor.

Gezgin için karşılığı şu: Paskalya haftasında Humus’ta ya da eski bir mahallede sabah erken mezarlığa giden kalabalık görürsen bu bir cenaze değil. Kapıda ya da mezarlık çıkışında sana kâak uzatılırsa alman bekleniyor; bir tane alıp teşekkür etmek yeterli.