Dehes Ölü Şehri

Barişa Dağı’nın kuzey yaylasında, 606 metre yükseklikte bir Bizans köyü. Dehes gösterişli bir yer değil; arkeologlar onu tam da bu yüzden seçti. 1976’dan itibaren burada yapılan kazılar, Ölü Şehirler’in zenginliğini kimin yarattığı sorusuna verilen cevabı değiştirdi. Ayakta iki bazilika, iyi korunmuş bir vaftizhane, taşa oyulmuş bir sütun azizi ve çok sayıda zeytinyağı presi var.

Nasıl gidilir

Ba’uda’dan Barişa’ya giden yolda, Barişa’ya bir kilometre kala sağa bir yol ayrılıyor. Kalıntılar bu yolun bir kilometre kadar içinde. Başmışli ayrımı 2 kilometre kuzeybatıda kalıyor. Yaylayı kırmızı toprakla dolu obruklar çevreliyor ve çevreyi verimli kılan bu toprak. Toplu taşıma yok; İdlib ya da Sarmada’dan şoförlü araç tutuluyor. Alanda levha yok.

Ne kadar sürer

Bir saat. İki kilise, presler ve sarnıç buna yetiyor. 700 metre güneydeki Deyr Dehes manastırına da yürüyeceksen yarım saat ekle.

Ne görülür

Doğu Kilisesi her yanda beş açıklıklı bir bazilika. Nefin ortasında taş bir bema duruyor, yani din adamlarının oturduğu yükseltilmiş kürsü. Güneydoğu köşesine sonradan bir vaftizhane eklendi. Yazıtına göre planını mimar Yohannan çizdi ve yapı çok iyi korunmuş. Kilise 5. yüzyılın sonu ile 6. yüzyılın başı arasına tarihleniyor.

Güney cephesinde, doğu kapısının yanındaki taşa bir sütun azizi oyulmuş: ömrünü bir sütunun tepesinde geçiren keşişlerden biri. Figür büyük olasılıkla Aziz Simeon. Benzer bir figür Kalb Lozeh Kilisesi’nin batı cephesinde de var.

Batı Kilisesi’nde her yanda dört açıklık ve batı ucunda dört sütunlu bir revak var. Doğu cephesi dört yuvarlak kemerli penceresiyle ayakta. Kilisenin yakınında önünde iki katlı revak duran bir ev var.

Köyün geri kalanı sade. Geniş cadde, agora ya da andron yok. Zemin kat odalarında hayvan yemlikleri, yeraltı mezarları ve beşik tonozlu bir sarnıç görülüyor. Pres sayısı kaynağa göre 22 ya da 40.

Dehes neden önemli

Yer 1861’de de Vogüé’den beri biliniyor. Howard Crosby Butler 1899/1900’de, Georges Tchalenko 1963 ve 1966/67’de burada çalıştı. Tchalenko bölgeyi zeytin tek ürününe dayanan bir ekonomi olarak okumuştu. 1976’dan itibaren Georges Tate ve Jean-Pierre Sodini, Fransız Yakın Doğu Arkeoloji Enstitüsü adına Dehes’i kazdı. Tate burayı bilerek seçti: özelliksiz, büyük bir köy.

Çıkan sonuç tabloyu değiştirdi. Evler villa değil, sade köylü evleriydi. Köyde bir efendi görünmüyordu; efendisiz bir çiftçi toplumuydu bu. Zeytin tek geçim değildi, hayvancılık, tahıl ve bağ da vardı. Tate’e göre altın çağ 4. yüzyılın ortasından 6. yüzyılın ortasına uzanıyordu. Jodi Magness ise aynı kazı verisinden evlerin 6. yüzyılın sonu ile 7. yüzyılda yapıldığını savundu. Tartışma kapanmadı.

Yerleşimin kendi takvimi uzun. Selevkos döneminde, MÖ 2. yüzyılda burada insan vardı. 6. yüzyılda 500 kadar kişi yaşıyordu. Köy 10. yüzyılda terk edildi.

Bugün ne durumda

Buradaki tarifler kazı yayınlarına ve Dumbarton Oaks arşivindeki fotoğraflara dayanıyor. Savaş yıllarından sonraki durumu gösteren doğrulanmış bir kayıt bulamadık. Savaş yıllarında Barişa Dağı’ndaki Ölü Şehirlere yerinden edilmiş aileler sığındı; alanda birileri varsa seslen, kimseyi izinsiz fotoğraflama.

Neyi kaçırma

Doğu Kilisesi’nin güney cephesindeki sütun azizi. Çoğu ziyaretçi doğrudan vaftizhaneye yöneliyor ve doğu kapısının yanındaki bu figürü görmeden geçiyor.