Deyr Mar Tuma: Saydnaya’nın Üstünde Kiliseye Dönmüş Roma Yapısı

Saydnaya’nın 2 km kadar kuzeyinde, 1500 metre yükseklikte, Meryem Ana Manastırı’nın üstündeki yamaçta küçük bir manastır duruyor. Deyr Mar Tuma’yı komşu manastırlardan ayıran şey altındaki Roma yapısı: kayaya oyulmuş odalar, havuzlar, presler ve sonradan kiliseye çevrilmiş taş bir bina. Burası hem faal bir Hristiyan yeri hem de hakkında yayın yapılmış bir arkeolojik alan.

Tapınak mı, mezar mı?

İki araştırmacı yapıyı iki ayrı biçimde okuyor. Julien Aliquot, doğu Antilübnan kutsal alanlarını Ifpo’nun 2009’da yayımladığı bir çalışmada inceledi. Burayı Roma dönemine ait bir kutsal alan olarak tanımlıyor: 40-45 metreye 35-40 metrelik paralelkenar bir temenos, yani kutsal avlu. İçinde yaklaşık 15 metreye 8 metre ölçülerinde, yan duvarlarının uçları arasında iki sütun taşıyan küçük bir tapınak var. Dökümünde Korint başlıkları, köşe pilastrlarındaki rozetler, bir sunak ve avlunun doğu kenarı boyunca uzanan bir revak ile yan odalar da var.

Çetinkaya ise yapıyı Roma döneminden kalma bir kaya mezarlığının içindeki ev biçimli bir mezar olarak okuyor ve kiliseye dönüşümü büyük olasılıkla 5. yüzyıla koyuyor. İki okuma tek bir noktada buluşuyor: Roma yapısı bir noktada Hristiyan ibadetine açıldı. Aliquot değişiklikleri kaydediyor. Öndeki giriş bölümü duvarla kapatıldı, kapılar daraltıldı, uzun doğu duvarına bir apsis eklendi.

Alanda bulunan bir yazıt, Julia Saadne adlı bir kadının kutsal alan için bir yapının masrafını karşıladığını söylüyor. Metin hangi yapıyı kastettiğini açık etmiyor.

Manastır ne zamandan beri var?

Çetinkaya’ya göre kilise zamanla çevresine münzevileri çekti ve bir skete, yani keşişlerin ayrı hücrelerde yaşayıp ortak duaya toplandığı bir manastır oldu. 1301 ile 1349 arasında yaşayan İbn Fadlullah el-Ömerî manastırı anıyor. Antakya Rum Ortodoks Patrikliği, Uspenski’nin notlarına dayanarak Mar Tuma’yı en geç 1840’tan beri Saydnaya Meryem Ana Manastırı’na bağlı küçük manastırlar arasında sayıyor.

Nasıl gidilir

Saydnaya’dan kuzeye, Meryem Ana Manastırı’nın üstündeki yamaca çıkılıyor. Syria Photo Guide sitesi Mar Tuma’yı Şerubim Manastırı ile birlikte Saydnaya’dan yürüyüş hedefi olarak anıyor. Patikanın ya da yolun bugünkü durumunu anlatan güncel bir kaynak yok; yola çıkmadan kasabada sormak gerekiyor.

Ne görülür

Kilisenin duvarları Roma yapısını hâlâ taşıyor. Daraltılmış kapılar ve doğu duvarına eklenen apsis, bir tapınağın ya da mezarın nasıl kiliseye çevrildiğini gösteriyor. Çevredeki kayaya oyulmuş odalar, havuzlar, presler ve sekiler alanın Roma dönemindeki gündelik kullanımına ait.

Neyi kaçırma

Doğu duvarındaki apsis. Tapınağın girişi kısa kenarındaydı; apsis ise uzun doğu duvarına eklendi. Dışarıdan bakınca yapının Hristiyan evresinde yön değiştirdiği en açık orada görünüyor.

Gitmeden bilinmesi gerekenler

Ziyaret saatleri ve bugünkü erişim için doğrulanmış bir kaynak yok. Yer, Meryem Ana Manastırı’na bağlı faal bir manastır; kapının açık olup olmadığını ve fotoğraf iznini Saydnaya’da manastırdan teyit etmek en sağlıklısı. Saydnaya’nın üstündeki dağda duran Şerubim Manastırı ve kasabadaki Meryem Ana Manastırı ile tek güne sığıyor.